Bismarck. Osiem miesięcy w służbie, dziewięć dni na wojnie

Dwudziestego czwartego maja 1941 roku o szóstej rano na Atlantyku zginął HMS Hood - okręt, który przez dwie dekady był dla Brytyjczyków tym, czym dla Polaków jest szabla husarska. Zajęło to sześć minut. Trzy doby później na dnie leżał także ten, który go zatopił. Bismarck przetrwał w służbie dziewięć miesięcy, a na wojnie dziewięć dni, i w tym czasie zdążył stać się legendą, która żyje dłużej niż większość okrętów, jakie kiedykolwiek pływały.

Okręt zbudowany wokół limitu, którego nikt nie pilnował

Bismarck powstał w ramach porozumienia morskiego z 1935 roku, które pozwalało Niemcom budować flotę o tonażu stanowiącym ustalony ułamek brytyjskiej, z zachowaniem limitów obowiązujących wszystkie strony. Deklarowana wyporność nowego pancernika wynosiła 35 tysięcy ton. Rzeczywista - 41 700 ton w stanie standardowym i ponad 50 tysięcy w pełnym obciążeniu. Przekroczenie limitu o ponad sześć tysięcy ton nie było pomyłką rachunkową.

Stępkę położono 1 lipca 1936 roku w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu. Wodowanie odbyło się 14 lutego 1939, wejście do służby 24 sierpnia 1940. Od tej chwili do zatonięcia minęło dziewięć miesięcy i trzy dni, z czego większość zajęły próby i szkolenie na Bałtyku. Na Atlantyk okręt wyszedł raz.

Osiem dział, które potrzebowały pięciu salw

Okręt miał też radar FuMO 23 Seetakt, zamontowany do marca 1941 roku. To urządzenie odegrało w tej historii rolę odwrotną do zamierzonej: 23 maja, po oddaniu salwy z dział 380 milimetrów, wstrząs uszkodził własny radar Bismarcka. Pancernik stracił oczy, zanim jeszcze zaczęła się bitwa, i musiał przepuścić przed siebie krążownik Prinz Eugen, żeby mieć sprawny radar na przedzie szyku.

Pancerz, który chronił burty i nie chronił sterów

Układ opancerzenia Bismarcka bywa przedmiotem sporu, bo wywodził się z niemieckiej szkoły z czasów poprzedniej wojny. Gruby pas burtowy o grubości 320 milimetrów chronił maszynownie i komory amunicyjne znakomicie; pokład pancerny o grubości 100-120 milimetrów był, jak na 1940 rok, umiarkowany. W praktyce oznaczało to okręt bardzo odporny na ogień płaskotorowy z bliska i wyraźnie mniej odporny na pociski spadające stromo z dużej odległości.

Prawdziwa słabość leżała jednak gdzie indziej. Urządzenie sterowe i wały śrub znajdowały się poza cytadelą pancerną, czyli poza obszarem chronionym najgrubszymi płytami. Konstruktorzy wiedzieli o tym; uznali, że prawdopodobieństwo trafienia akurat w ten fragment kadłuba jest niewielkie. Dwudziestego szóstego maja 1941 roku to prawdopodobieństwo się zrealizowało.

Rheinübung: plan, który nie zakładał walki

Operacja Rheinübung nie miała być bitwą. Bismarck i ciężki krążownik Prinz Eugen miały wyjść na Atlantyk, wymknąć się brytyjskim patrolom i zaatakować konwoje - czyli robić to, co wcześniej robiły pancerniki kieszonkowe, tylko z większą siłą. Dowodził kontradmirał Günther Lütjens, dowódcą okrętu był komandor Ernst Lindemann.

Zespół wyszedł z Gotenhafen 19 maja o drugiej w nocy. Już następnego dnia został dostrzeżony przez szwedzki lotnictwo, a szwedzki krążownik Gotland śledził go przez dwie godziny w cieśninie Kattegat. Wiadomość poszła dalej. Zanim Bismarck dotarł do norweskich fiordów, Brytyjczycy wiedzieli, że coś dużego wyszło w morze.

Sześć minut, które zmieniły wojnę na morzu

HMS Hood był w 1941 roku najbardziej rozpoznawalnym okrętem świata. Zwodowany w 1918 roku, przez dwie dekady reprezentował Wielką Brytanię w portach całego globu. Był krążownikiem liniowym, czyli konstrukcją, w której prędkość i siłę ognia kupiono kosztem opancerzenia pokładu - kompromisem z czasów, gdy nie strzelano jeszcze na tak duże odległości.

Wiadomość o zatonięciu Hooda była dla Brytyjczyków wstrząsem porównywalnym z klęską lądową. Winston Churchill wydał rozkaz, który sprowadzał się do jednego zdania: zatopić Bismarcka. Do pościgu skierowano okręty ze wszystkich dostępnych zespołów, ściągając je nawet z osłony konwojów.

Zwycięzca wychodzi z bitwy ranny

W tej samej bitwie Bismarck przyjął trzy trafienia z Prince of Wales. Jedno z nich okazało się ważniejsze niż cała reszta: pocisk przebił dziób poniżej linii wodnej, wpuszczając do wnętrza od tysiąca do dwóch tysięcy ton wody i odcinając część zapasu paliwa. Okręt przechylił się o dziewięć stopni na lewą burtę i osiadł dziobem.

Skutek był podwójny. Po pierwsze, Bismarck zaczął zostawiać za sobą szeroką smugę ropy - Prinz Eugen zameldował o niej już następnego dnia rano. Po drugie, zapas paliwa skurczył się na tyle, że rejs korsarski przestał wchodzić w grę. Lütjens zameldował uszkodzenia o 8.01 i podjął decyzję: iść do Saint-Nazaire, do doku. Od tej chwili Bismarck nie polował. Uciekał.

Kłótnia na pomoście, o której mówi się do dziś

Po zatopieniu Hooda na placu boju został uszkodzony HMS Prince of Wales - pancernik tak nowy, że na pokładzie mieli jeszcze cywilnych techników, a z dziesięciu dział głównych strzelało pięć. Komandor Lindemann chciał go ścigać i dobić. Argument miał mocny: artylerzyści Bismarcka zużyli dotąd zaledwie 93 pociski kalibru 380 milimetrów, a zatopienie dwóch brytyjskich pancerników jednego ranka byłoby sukcesem bez precedensu.

Lütjens odmówił. Powołał się na rozkaz naczelnego dowództwa, który nakazywał unikać starć z okrętami wojennymi, oraz na własne uszkodzenia. Według relacji ocalałych doszło wtedy między admirałem a dowódcą okrętu do ostrej wymiany zdań - rzeczy w niemieckiej marynarce nietypowej, bo naruszającej zwyczaj podporządkowania. Lindemann należał jednak do oficerów, którzy mówią, co myślą, mimo różnicy stopni.

Doba, w której nikt nie wiedział, gdzie jest Bismarck

Dwudziestego piątego maja nad ranem Lütjens wykonał manewr po szerokim łuku i zerwał kontakt radarowy z brytyjskimi krążownikami. Dowódca HMS Suffolk założył, że Niemcy poszli na zachód, i w tę stronę skierowano poszukiwania. Bismarck płynął na południowy wschód, w stronę Francji.

Przewaga, którą zyskał, została zmarnowana w sposób, o który historycy spierają się do dziś: Lütjens nadał długą depeszę radiową, nie wiedząc, że kontakt z nim i tak został utracony. Brytyjczycy namierzyli transmisję kierunkowo. Ostatecznie pancernik odnalazła 26 maja o 10.30 łódź latająca Catalina, około 690 mil morskich na północny zachód od Brestu - w zasięgu, z którego Bismarck mógł jeszcze dojść do portu pod osłoną lotnictwa.

Dwupłatowiec, który przesądził o wszystkim

Fairey Swordfish był konstrukcją anachroniczną już w 1939 roku: dwupłatowiec z otwartą kabiną, o prędkości przelotowej niższej niż niejeden ówczesny samolot szkolny. Załogi nazywały go Stringbag. To właśnie te maszyny, startując z lotniskowca Ark Royal w bardzo ciężkich warunkach pogodowych, wykonały atak, który rozstrzygnął całą operację.

Pierwsza fala pomyliła cel i zaatakowała własny krążownik HMS Sheffield - na szczęście torpedy z zapalnikami magnetycznymi zawiodły i okręt wyszedł bez szwanku. Druga fala, piętnaście maszyn wypuszczonych o 19.10, uzbrojona już w zapalniki kontaktowe, zaatakowała o 20.47. Dwa trafienia. Pierwsze, w śródokręcie, pochłonął system ochrony podwodnej. Drugie trafiło w rufę, w rejon komory sterowej.

Warto zatrzymać się na tej dysproporcji. Najnowocześniejszy pancernik Kriegsmarine, kosztujący fortunę i budowany pięć lat, został unieruchomiony przez torpedę zrzuconą z dwupłatowca zaprojektowanego w poprzedniej dekadzie. Nie jest to anegdota o pechu. Jest to informacja o tym, że w 1941 roku okręt bez własnej osłony z powietrza przestał być samodzielną siłą - niezależnie od grubości pancerza.

Trzy salwy na cześć Polski

W nocy z 26 na 27 maja do dryfującego pancernika zbliżyła się flotylla pięciu niszczycieli pod dowództwem kapitana Philipa Viana. Jednym z nich był ORP Piorun - okręt, który jeszcze rok wcześniej nazywał się HMS Nerissa. Polska Marynarka Wojenna otrzymała go od Brytyjczyków po stracie ORP Grom, zatopionego pod Narwikiem 4 maja 1940 roku. Formalne przekazanie odbyło się 4 listopada 1940, a pierwszym dowódcą został komandor Eugeniusz Pławski.

O 22.37 bosman Edward Dolecki zameldował nieznaną sylwetkę z odległości 14 500 metrów. Był to Bismarck. Niszczyciel o wyporności niespełna dwóch i pół tysiąca ton znalazł się w zasięgu dział, z których każde ważyło więcej niż spora część jego kadłuba. Piorun zasygnalizował swoją nazwę i otrzymał w odpowiedzi salwę z artylerii średniej.

Wymiana ognia trwała około godziny. Piorun nie miał szans zadać pancernikowi realnych uszkodzeń i nie o to chodziło - zadaniem niszczycieli było utrzymać styczność, meldować pozycję i nie pozwolić przeciwnikowi odejść w ciemność. Salwy Bismarcka kładły się blisko, biorąc polski okręt w wilki, ale żadna nie trafiła. Kontakt, chwilowo zerwany, Piorun odzyskał o 00.30 dzięki radarowi.

Przez resztę nocy brytyjskie niszczyciele wykonały dziewięć ataków torpedowych, wystrzeliwując szesnaście torped. Żadna nie trafiła. Mimo to zadanie zostało wykonane: rano nadciągające pancerniki zastały Bismarcka dokładnie tam, gdzie się go spodziewano. Około piątej rano Vian nakazał Piorunowi odejść z powodu wyczerpania paliwa. Polski niszczyciel szukał jeszcze przez dwie godziny, po czym odszedł do Devonport, dokąd dotarł 28 maja z trzydziestoma tonami paliwa w zbiornikach.

27 maja: dwie i pół tysiąca pocisków

Liczby z tej bitwy są w swojej wymowie zaskakujące. Cztery brytyjskie okręty wystrzeliły ponad 2800 pocisków i uzyskały ponad czterysta trafień. Ogień z bliskiej odległości zmiótł nadbudówki i wszystko, co znajdowało się powyżej linii wodnej, powodując ogromne straty w ludziach - ale, jak podkreślają opracowania, w niewielkim stopniu przyczynił się do samego zatonięcia okrętu. Cytadela pancerna trzymała.

Ratunek przerwany po dwudziestu minutach

Po zatonięciu okrętu na wodzie zostały setki ludzi. HMS Dorsetshire i niszczyciel HMS Maori rozpoczęły podejmowanie rozbitków - Dorsetshire wyciągnął osiemdziesięciu pięciu, Maori dwudziestu pięciu. Wtedy obserwator zameldował coś, co uznał za peryskop niemieckiego okrętu podwodnego. Zabrzmiał alarm i oba okręty odeszły z miejsca akcji, zostawiając resztę ludzi w wodzie.

Następnego dnia niemiecki okręt podwodny podjął trzech rozbitków, a okręt pogodowy dwóch kolejnych. To wszystko. Z około dwóch tysięcy dwustu ludzi, którzy wyszli w morze na pokładzie Bismarcka, wojnę przeżyło około stu piętnastu. Nie ma dowodów, że peryskop naprawdę tam był.

Zatopiony czy samozatopiony?

Około 9.30 pierwszy oficer, komandor podporucznik Hans Oels, podjął decyzję o samozatopieniu - żeby okręt nie wpadł w ręce brytyjskie i żeby załoga mogła go opuścić. Rozkazał otworzyć grodzie wodoszczelne i przygotować ładunki. Oficer mechanik Gerhard Junack ustawił zapalniki na dziewięć minut. Sam Oels zginął niedługo potem, gdy pocisk kalibru 356 mm z King George V przebił górny pas cytadeli i eksplodował w kantynie, zabijając około stu ludzi.

Wrak odnaleziony po czterdziestu ośmiu latach

W czerwcu 1989 roku wyprawa Roberta Ballarda - tego samego, który cztery lata wcześniej odnalazł Titanica - zlokalizowała wrak Bismarcka na pozycji 48°10N 16°12W, na głębokości przekraczającej cztery kilometry. Kadłub leży w całości, wbity w dno, z oderwaną rufą. Nadbudówki są zmiażdżone, ale pas pancerny pozostał nienaruszony, co stało się jednym z argumentów w sporze o przyczynę zatonięcia.

Oderwanie rufy jest samo w sobie wymowne. To dokładnie ta część okrętu, w którą trafiła torpeda ze Swordfisha - i ta, której konstruktorzy nie osłonili pancerzem, uznając trafienie tam za mało prawdopodobne. Wrak potwierdził więc nie tylko przebieg bitwy, ale i diagnozę słabości konstrukcji.

Co się skończyło razem z tym okrętem

Najważniejszą konsekwencją tej historii nie było zatopienie jednego pancernika, tylko wniosek, który z niego wyciągnięto w Berlinie. Strategia wysyłania dużych okrętów nawodnych na Atlantyk w charakterze korsarzy skończyła się razem z Bismarckiem. Ciężar wojny na morzu przeniósł się definitywnie na okręty podwodne, a wielkie jednostki nawodne dostały rolę, której nikt nie planował: mają istnieć.

Bliźniaczy Tirpitz przez większość wojny stał w norweskich fiordach. Nie zatopił żadnego okrętu wojennego i nie wziął udziału w ani jednej bitwie artyleryjskiej, a mimo to wiązał znaczne siły Royal Navy, która musiała się z nim liczyć. To jest klasyczny przykład floty istniejącej - okrętu, którego wpływ na wojnę polega wyłącznie na tym, że przeciwnik wie o jego istnieniu.

Dlaczego akurat ten okręt stał się legendą

Bismarck nie był największym pancernikiem wojny - japoński Yamato przewyższał go o kilkadziesiąt tysięcy ton wyporności i o dwa kalibry artylerii. Nie był też najskuteczniejszy: zatopił jeden okręt i nie dotknął ani jednego konwoju, czyli nie wykonał zadania, po które wyszedł w morze. A jednak to jego nazwa funkcjonuje w kulturze masowej mocniej niż nazwa jakiegokolwiek innego okrętu tej wojny.

Bilans tej historii mieści się w jednym zdaniu: okręt, który w pojedynku nie miał sobie równych, przegrał wojnę, której nie dało się rozstrzygnąć pojedynkami. Bismarck zrobił dokładnie to, do czego go zbudowano - i to nie wystarczyło, bo zadanie zostało postawione w epoce, która właśnie się kończyła. Trzy lata później ta sama lekcja powtórzyła się po drugiej stronie globu, gdy amerykańskie lotnictwo pokładowe zatopiło Yamato.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Marynarka wojenna

Yamato. Kolos, który przegrał z epoką

9 sierpnia 2026•31 min czytania

Kampania 1939

14 września 1939. Gdynia zajęta, Wybrzeże walczy dalej

14 września 2026•31 min czytania

Marynarka wojenna

Orka. Jeden okręt podwodny i czterdzieści lat

19 września 2026 · 12:00•21 min czytania