VARDIS.
SB
Autor

Sebastian Baryś

Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.

Archiwum autora

Wszystkie publikacje

Kolorowe zdjęcie: lotniskowiec z pokładem kątowym płynie wprost na obiektyw po granatowym morzu, na pokładzie samoloty
Marynarka wojenna

USS Oriskany (CV-34). Ostatni Essex, od Korei do dna zatoki

Ostatni ukończony Essex czekał na wejście do służby do 1950 roku i stał się wzorem modernizacji całej klasy. Nad Koreą jego pilot Royce Williams stoczył utajnioną na pół wieku walkę z siedmioma radzieckimi MiG-ami. W Wietnamie z jego pokładu startowali po raz ostatni przed niewolą James Stockdale i John McCain, a pożar w 1966 roku zabił 44 ludzi. Dziś leży na dnie Zatoki Meksykańskiej jako największa sztuczna rafa świata.

•22 min czytania
Niemiecki czołg średni Panzerkampfwagen V Panther w kamuflażu polowym na froncie wschodnim w sierpniu 1944 roku
Wojska pancerne

Panzerkampfwagen V Panther. Technologiczny triumf, mechaniczna pułapka i hekatomba na ziemiach polskich

Miał zrewolucjonizować pole bitwy, zepchnąć T-34 do defensywy i dać Panzerwaffe bezwzględną dominację technologiczną. Pz.Kpfw. V Panther (Sd.Kfz. 171) imponował potężną armatą 7,5 cm KwK 42 L/70 i pochyłym pancerzem, lecz stał się symbolem konstrukcyjnej pychy III Rzeszy. Przełamujemy mity propagandy: od katastrofalnego debiutu pod Kurskiem, przez wady przekładni bocznych i kryzys metalurgiczny, po druzgocące klęski na ziemiach polskich – pod Studziankami, na barykadach Warszawy i w hekatombie pod Lisowem w 1945 roku.

•52 min czytania
Lotniskowiec w ciemnym kamuflażu stoi na spokojnej wodzie, widziany z boku
Marynarka wojenna

USS Leyte (CV-32). Jesse Brown i skrzydłowy, który wylądował po niego

Spóźnił się na wojnę z Japonią, ale w Korei jego piloci bombardowali mosty na Jalu i osłaniali otoczonych nad zbiornikiem Chosin. 4 grudnia 1950 roku zestrzelono tam chorążego Jessego Browna, pierwszego czarnoskórego absolwenta szkolenia lotniczego marynarki. Jego skrzydłowy Thomas Hudner celowo rozbił swój samolot obok wraku, żeby go ratować. Trzy lata później Leyte zapisał się w historii Bostonu wybuchem, który zabił 37 ludzi.

•23 min czytania
Lotniskowiec z pokładem kątowym płynie ukośnie przez kadr, widziany z góry
Marynarka wojenna

USS Bon Homme Richard (CV-31). Bonnie Dick na trzech wojnach

Nosił imię okrętu Johna Paula Jonesa i przyszedł na wojnę z Japonią w ostatniej chwili, z nocną grupą lotniczą. Potem walczył w Korei, po przebudowie dostał pokład kątowy i przez pięć tur bił się u wybrzeży Wietnamu, gdzie jego Skyhawk zestrzelił MiG-a rakietami do celów naziemnych. Dowodził nim też kapitan George Morrison, ojciec Jima Morrisona z The Doors.

•17 min czytania
Lotniskowiec płynie ukośnie przez kadr zostawiając szeroki biały kilwater, widziany z powietrza
Marynarka wojenna

USS San Jacinto (CVL-30). Lotniskowiec porucznika Busha

Ostatni z dziewięciu lekkich lotniskowców klasy Independence walczył od Morza Filipińskiego do Zatoki Tokijskiej. Do historii przeszedł przez jednego pilota: 2 września 1944 roku nad Chichi-jimą zestrzelono Avengera dwudziestoletniego porucznika George’a Busha. Jego dwaj ludzie zginęli, on sam cztery godziny czekał na tratwie na okręt podwodny, a ośmiu innych lotników z tej wyspy nie przeżyło niewoli.

•19 min czytania
Ignacy Jan Paderewski w powozie w asyście honorowej straży powstańczej i wiwatujących tłumów mieszkańców Poznania 26 grudnia 1918 roku
Powstanie Wielkopolskie

Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Zwycięski zryw, zdobycie Ławicy i narodziny Armii Wielkopolskiej

Jak Wielkopolanie wygrali powstanie z pruskim regulaminem w ręku i stworzyli najsilniejszą regularną armię odradzającej się Rzeczypospolitej? Odtwarzamy kulisy zrywu 1918–1919 roku: od przyjazdu Ignacego Jana Paderewskiego do hotelu Bazar i walk ulicznych w Poznaniu, przez brawurowy nocny szturm na Stację Lotniczą Ławica i przejęcie 300 niemieckich samolotów, po żelazną dyscyplinę gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, krwawe zmagania z Grenzschutzem i ultimatum marszałka Focha w Trewirze.

•45 min czytania
Lotniskowiec w kamuflażu z jasnych i ciemnych plam płynie bokiem po wzburzonej wodzie
Marynarka wojenna

USS Bataan (CVL-29). Jedyny z klasy w Korei

Nazwany na pamiątkę półwyspu, na którym w 1942 roku skapitulowało 78 tysięcy obrońców Filipin. Walczył od Hollandii do ostatnich nalotów na Japonię, a jego piloci zgłosili cztery torpedy w Yamato. Potem jako jedyny z dziewięciu lekkich lotniskowców wrócił na wojnę: przez trzy tury w Korei nosił Corsairy piechoty morskiej i zmieniał się na Morzu Żółtym z brytyjskimi lotniskowcami.

•20 min czytania
Opancerzony samochód rozpoznawczy BRDM-2 w Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej w Warszawie
Wojska lądowe

BRDM-2. Pół wieku w polskim zwiadzie: od transzei Układu Warszawskiego po piaski Iraku

Niezwykły radziecki wóz z 1962 roku z wysuwanymi kołami brzusznymi i pędnikiem wodnym służył w Wojsku Polskim przez sześć dekad. Zaprojektowany na atomowe pola bitew i nizinne rzeki III wojny światowej, trafił w ręce polskich żołnierzy na misjach w Iraku i Afganistanie, gdzie jego ciasnota i brak ochrony przeciwminowej okazały się śmiertelną pułapką. Historia wozu, którego polska armia przez ćwierć wieku nie potrafiła zastąpić – aż do nadejścia Kleszcza.

•18 min czytania
Władysław Grabski, premier i minister skarbu Drugiej Rzeczypospolitej, twórca reformy walutowej i Banku Polskiego, na fotografii portretowej z około 1925 roku
Gospodarka i finanse

Władysław Grabski i reforma walutowa 1924. Narodziny złotego, walka z hiperinflacją i wojna celna

Pod koniec 1923 roku za jednego dolara płacono ponad sześć milionów marek polskich, a Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa drukowała banknoty o nominale 10 milionów. Wypłaty noszono w workach, a zachodni bankierzy żądali zarządu komisarycznego nad polskimi cłami i kolejami. Gabinet Władysława Grabskiego dokonał cudu gospodarczego własnymi siłami narodu: nałożył drakoński podatek majątkowy, ściął wydatki państwa i 28 kwietnia 1924 roku wprowadził do obiegu złotego opartego na złocie oraz powołał niezależny Bank Polski. Analizujemy spór historyków o cenę reformy, kuriozum biletów zdawkowych z rozciętych banknotów oraz dramatyczną wojnę celną z Niemcami, która zadecydowała o losach II RP.

•42 min czytania
Lotniskowiec płynie bokiem po wzburzonym morzu, na pierwszym planie dziób niszczyciela z działem i marynarzami
Marynarka wojenna

USS Monterey (CVL-26). Porucznik Ford i pożar w hangarze

Przez półtora roku wojny żaden japoński samolot go nie uszkodził. Zrobił to tajfun: rano 18 grudnia 1944 roku myśliwiec zerwany z lin podpalił hangar i okręt stanął bez napędu. Na mostku wachtę pełnił wtedy porucznik Gerald Ford, późniejszy prezydent. Dziennik pokładowy pozwala odtworzyć ten ranek minuta po minucie i oddzielić fakty od legendy, która narosła wokół jego roli.

•22 min czytania
Piloci polskiego Dywizjonu 303 opierający się o usterzenie myśliwca Hawker Hurricane Mk I na lotnisku RAF Northolt w październiku 1940 roku
II wojna światowa

Dywizjon 303 w Bitwie o Anglię. Fakty, mity i bój o brytyjskie niebo

126 zestrzelonych samolotów według meldunków bojowych z 1940 roku, rygorystyczna rewizja historyków i 58 bezwzględnie potwierdzonych zwycięstw, które i tak uczyniły z Polaków najskuteczniejszą formację myśliwską RAF-u. Jak piloci z Northolt przełamali początkowy sceptycyzm brytyjskiego dowództwa, dlaczego Urbanowicz i Zumbach strzelali z odległości 50 metrów i jak fenomen overclaimingu wpłynął na legendę bitwy. Prezentujemy stan badań Jacka Kutznera, Wojciecha Matusiaka i Roberta Gretzyngiera.

•45 min czytania
Na horyzoncie dwa płonące okręty i długa smuga dymu, na pierwszym planie żołnierze przy działkach na pokładzie lotniskowca
Marynarka wojenna

USS Belleau Wood (CVL-24). Parasol floty, który zatopił lotniskowiec

Przez większość wojny jego myśliwce osłaniały duże lotniskowce, które wysyłały samoloty na cel. Ale 20 czerwca 1944 roku to torpeda jego Avengera trafiła japoński lotniskowiec Hiyō. Jesienią kamikaze wbił się w jego rufę między zatankowane Hellcaty i zabił 92 ludzi. Po wojnie okręt trafił do Francji i jako Bois Belleau dopłynął do Indochin tydzień przed upadkiem Dien Bien Phu.

•28 min czytania
Nad płonącym lotniskowcem na horyzoncie wznosi się wysoki słup białego dymu
Marynarka wojenna

USS Princeton (CVL-23). Jedna bomba pod Leyte

Przez półtora roku walczył od wyspy Baker po Mariany, a w bitwie na Morzu Filipińskim jego piloci zestrzelili 30 samolotów. 24 października 1944 roku pojedynczy japoński bombowiec trafił go jedną bombą. Płonąca benzyna w hangarze zrobiła resztę. Wybuch magazynu w rufie zabił więcej marynarzy na krążowniku Birmingham, który pomagał gasić pożar, niż na samym lotniskowcu. Princeton był jedynym lekkim lotniskowcem straconym w walce.

•14 min czytania
Marszałek Józef Piłsudski w otoczeniu oficerów, w tym generała Gustawa Orlicz-Dreszera, na moście Poniatowskiego w Warszawie 12 maja 1926 roku
II Rzeczpospolita

Zamach majowy 1926. Trzy dni, które złamały polską demokrację

12 maja 1926 roku marszałek Józef Piłsudski stanął na moście Poniatowskiego naprzeciw prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Liczył na demonstrację siły i bezkrwawą dymisję gabinetu Witosa, lecz twarde „Droga zamknięta” dawnego przyjaciela wywołało trzydniową bitwę w sercu Warszawy. Zginęło 379 żołnierzy i cywilów, generał Sosnkowski strzelił sobie w pierś, a strajk kolejowy PPS przypieczętował los legalnego rządu. Analizujemy spór historyków o motywy Marszałka, rolę generalicji i narodziny autorytarnej Sanacji.

•44 min czytania
Lekki lotniskowiec z samolotami na pokładzie płynie po spokojnej wodzie zatoki, widziany z góry
Marynarka wojenna

USS Independence (CVL-22). Nocne oczy floty i cel na Bikini

Pierwszy krążownik przerobiony na lotniskowiec pierwszy przekonał się, ile wytrzyma taki kadłub: torpeda pod Tarawą wyłączyła go z walki na pół roku. Wrócił jako lotniskowiec nocny. W zatoce Leyte jego samolot wykrył, że Japończycy zawracają ku cieśninie San Bernardino, ale sztab Halseya zbył ten meldunek. Po wojnie przetrwał dwa wybuchy atomowe na Bikini, a jego wrak leży dziś 790 metrów pod powierzchnią oceanu u wybrzeży Kalifornii.

•17 min czytania
Lekki lotniskowiec z małą nadbudówką płynie po morzu, widziany z góry
Marynarka wojenna

Klasa Independence. Dziewięć krążowników, które zostały lotniskowcami

Jesienią 1941 roku prezydent Roosevelt policzył, że flota nie dostanie nowego dużego lotniskowca przed 1944 rokiem, i kazał przerobić na lotniskowce budowane krążowniki. Admirałowie byli przeciw. Dziewięć ciasnych, słabo chronionych, ale szybkich okrętów weszło do służby w 1943 roku i dawało szybkim zespołom lotniskowców prawie połowę myśliwców. Ostatni z nich pływał pod hiszpańską banderą do 1989 roku.

•16 min czytania
Śmigłowce Bell UH-1D Iroquois desantują żołnierzy piechoty w wysokiej trawie słoniowej podczas operacji Wahiawa w Wietnamie Południowym w 1966 roku
Lotnictwo

Bell UH-1 Iroquois (Huey). 70 lat legendy kawalerii powietrznej, która zredefiniowała współczesne pole walki

20 października 1956 roku w Hurst w Teksasie wzbił się w powietrze prototyp Bell XH-40. Nikt wówczas nie przypuszczał, że niepozorna maszyna napędzana nowatorską turbiną Lycoming T53 zrewolucjonizuje sztukę wojenną i stanie się najbardziej rozpoznawalnym symbolem wojny w Wietnamie. Od rewolucyjnej doktryny aeromobilności gen. Howze'a, przez hekatombę doliny Ia Drang i lądowiska LZ X-Ray, po ratujące tysiące istnień misje Dustoff, uzbrojone Gunshipy i narodziły pierwszego śmigłowca szturmowego AH-1 Cobra. Przedstawiamy wyczerpującą, monograficzną historię 70 lat legendy Huey'a – od prototypu po maszyny strzegące amerykańskich silosów atomowych w XXI wieku.

•54 min czytania
Polski czołg lekki 7TP jednowieżowy z armatą 37 mm Boforsa na czele kolumny podczas defilady w październiku 1938 roku, w tle widoczny wóz dwuwieżowy
Wojska pancerne

7TP. Polski diesel, peryskop Gundlacha i bolesna lekcja skali

W 1939 roku 7TP górował nad większością niemieckich czołgów: miał pierwszy w Europie seryjny silnik Diesla, świetną armatę Boforsa i peryskop Gundlacha, który zrewolucjonizował wojska pancerne aliantów. Zbudowano ich jednak zaledwie 132 sztuki. Analizujemy spór historyków o genialne innowacje, przemysłowe wąskie gardła i błędy doktrynalne, które zaważyły na losach polskiej broni pancernej.

•36 min czytania
Odrzutowy myśliwiec leci nisko nad morzem, w tle lotniskowiec Boxer
Marynarka wojenna

USS Boxer (CV-21). Za późno na jedną wojnę, w sam raz na Koreę

Przy wodowaniu miał na dziobie napis „Here we go to Tokyo”, ale wojna z Japonią skończyła się, zanim skończył próby. Swoją wojnę znalazł w Korei: w rekordowym czasie przewiózł przez Pacyfik 145 Mustangów dla armii, wspierał desant pod Inczonem i odbył cztery rejsy bojowe. Z jego pokładu wystartował jeden z pierwszych odrzutowców marynarki i pierwsze kierowane pociski odpalone z lotniskowca w walce. Skończył jako pierwszy Essex przebudowany na okręt desantowy dla śmigłowców.

•16 min czytania
Lotniskowiec Bennington w kamuflażu z ostrych plam płynie po spokojnym morzu
Marynarka wojenna

USS Bennington (CV-20). Wybuch, który zmienił katapulty

Zbudowany na Brooklynie, zdążył na ostatnie pół roku wojny: Tokio, Iwo Jimę, Okinawę, atak na Yamato i tajfun, który zgniótł mu pokład. Najgorszy dzień przyszedł jednak w czasie pokoju. 26 maja 1954 roku u wybrzeży Rhode Island eksplodowała jego katapulta hydrauliczna i zginęło 103 marynarzy. Katastrofa przyspieszyła przejście floty na katapulty parowe. Potem były jeszcze piraci z Uniwersytetu Sydney, Wietnam, kapsuła Apollo 4 i złom w Indiach.

•16 min czytania
Strażnik Korpusu Ochrony Pogranicza przy zasiekach i słupach granicznych w rejonie Stołpc na granicy polsko-radzieckiej
Dwudziestolecie międzywojenne

Żelazny kordon Kresów. Jak Korpus Ochrony Pogranicza zdławił sowiecką dywersję i stawił czoła inwazji 1939 roku

W 1924 roku wschodnie rubieże Rzeczypospolitej płonęły w ogniu zbrojnych rajdów sowieckiego wywiadu wojskowego i OGPU. Rząd Władysława Grabskiego i gen. Władysław Sikorski powołali formację bez precedensu w Europie: żołnierzy o żelaznej dyscyplinie, którzy uszczelnili 1400 kilometrów granicy, prowadzili głęboki wywiad, budowali kresowe szkoły i jako jedyni podjęli zorganizowaną walkę z Armią Czerwoną 17 września 1939 roku.

•28 min czytania
Lotniskowiec Hancock w kamuflażu z ostrych plam płynie z dużą prędkością, widziany z pokładu innego okrętu
Marynarka wojenna

USS Hancock (CV-19). Lotniskowiec kupiony za obligacje

Budowano go jako Ticonderoga, ale towarzystwo ubezpieczeniowe z Bostonu sprzedało tyle obligacji wojennych, że starczyło na budowę i rok służby, a w zamian okręt dostał imię patrona firmy. Był okrętem flagowym McCaina, przeżył wybuch własnego samolotu i kamikaze pod Okinawą. Po wojnie jako pierwszy amerykański lotniskowiec dostał katapulty parowe, przez dziesięć lat walczył u wybrzeży Wietnamu, a w kwietniu 1975 roku przyjmował śmigłowce z uciekinierami z Sajgonu.

•18 min czytania
Lotniskowiec Wasp w kamuflażu z jasnych i ciemnych plam na kotwicy, widziany z powietrza
Marynarka wojenna

USS Wasp (CV-18). Dziób Horneta i pięć kapsuł Gemini

Budowano go jako Oriskany, ale po zatonięciu pierwszego Waspa pod Guadalcanalem przejął jego imię. Pierwszym dowódcą był Clifton Sprague, późniejszy bohater bitwy u Samar. Wasp walczył od Marcusa po Tokio, a w marcu 1945 roku bomba zabiła w kambuzie około stu jego marynarzy. W 1952 roku zderzył się nocą z niszczycielem Hobson, który zatonął ze 176 ludźmi, i dostał dziób odcięty od Horneta. W latach sześćdziesiątych podjął z oceanu załogi pięciu misji Gemini.

•20 min czytania
Polski karabin przeciwpancerny wz. 35 Ur na rozstawionym dwójnogu
Dwudziestolecie międzywojenne

Zagadka „Urugwaju”. Jak polski karabin wz. 35 łamał prawa balistyki i pancerze Wehrmachtu

Prędkość wylotowa 1275 m/s, miękki pocisk ołowiany wybijający w pancerzu 20-milimetrowy korek zamiast drogiego wolframu i skrzynie opatrzone klauzulą najwyższej tajemnicy. Odtwarzamy historię karabinu przeciwpancernego wz. 35 Józefa Maroszka: od fenomenu balistycznego Felsztyna i dramatu zapieczętowanych skrzyń we wrześniu 1939 roku, po niemiecki szturm na fort Eben Emael i włoskie boje pod El Alamein oraz nad Donem.

•26 min czytania
Lotniskowiec Bunker Hill w kamuflażu płynie po ciemnym morzu, widziany z boku
Marynarka wojenna

USS Bunker Hill (CV-17). Trzydzieści sekund pod Okinawą

Przez półtora roku walczył wszędzie, gdzie walczyły szybkie lotniskowce: od Rabaulu przez Truk i Morze Filipińskie po Tokio. Rano 11 maja 1945 roku, jako okręt flagowy admirała Mitschera, dostał pod Okinawą dwa samoloty kamikaze w odstępie około trzydziestu sekund. Zginęło lub zaginęło blisko czterystu ludzi. Po remoncie nigdy już nie wyszedł w morze jako okręt bojowy, a jego stal pancerna osłania dziś eksperymenty w laboratorium Fermilab.

•16 min czytania
Lotniskowiec Lexington z samolotami na rufie płynie po wzburzonym morzu, widziany z powietrza
Marynarka wojenna

USS Lexington (CV-16). Niebieski Duch, który służył najdłużej

Budowano go jako Cabot, ale robotnicy stoczni w Quincy poprosili, żeby przejął imię Lexingtona zatopionego na Morzu Koralowym. Był okrętem flagowym Mitschera w bitwie na Morzu Filipińskim, jego samoloty pomściły poprzednika, zatapiając Zuikaku, a japońska propaganda co najmniej cztery razy ogłaszała jego zatopienie. Po wojnie przez prawie trzydzieści lat uczył lądować pilotów marynarki, pierwszy przyjął kobiety do załogi i jako ostatni Essex zszedł ze służby w 1991 roku.

•21 min czytania
Ukraiński dron uderzeniowy FPV wyposażony w zasobnik ze szpulą światłowodu
Systemy bezzałogowe

Światłowód zamiast fal radiowych. Jak drony z kablem omijają walkę elektroniczną

Szpula z mikroskopijnym włóknem szklanym o długości od 10 do 20 kilometrów, zero emisji radiowej i krystaliczny obraz HD aż do uderzenia w cel. W realiach zmasowanego zagłuszania w Donbasie i obwodzie kurskim powrót do łączności przewodowej okazał się najgroźniejszą innowacją wojny dronowej, paraliżującą tradycyjne systemy walki elektronicznej.

•22 min czytania
Lotniskowiec Randolph płynie po wzburzonym morzu, widziany z boku z pokładu innego okrętu
Marynarka wojenna

USS Randolph (CV-15). Od kamikaze na Ulithi do okrętu B-59

Wieczorem 11 marca 1945 roku, gdy marynarze oglądali w hangarze film, w rufę Randolpha stojącego na kotwicy na Ulithi wbił się japoński bombowiec, który przeleciał trzy tysiące kilometrów w jedną stronę. Okręt naprawiono na miejscu, między innymi belkami z japońskiej cukrowni, i po trzech tygodniach wrócił do walki. Po wojnie podjął z oceanu Gusa Grissoma i Johna Glenna, a w październiku 1962 roku jego zespół wypłoszył na powierzchnię radziecki okręt podwodny z torpedą jądrową.

•20 min czytania
Lotniskowiec Ticonderoga w kamuflażu z jasnych i ciemnych plam płynie po ciemnym morzu, nad nim samoloty
Marynarka wojenna

USS Ticonderoga (CV-14). Od kamikaze do Zatoki Tonkińskiej

Budowano go jako Hancock, ale nazwę oddał okrętowi, na który zbierało pieniądze towarzystwo ubezpieczeniowe. W styczniu 1945 roku dwa kamikaze zabiły na nim ponad sto osób, a ranny dowódca uratował okręt celowym przechyłem, który zrzucił ogień do morza. W sierpniu 1964 roku jego samoloty krążyły nad Zatoką Tonkińską w noc ataku, którego według dzisiejszej wiedzy nie było. Rok później zgubił bombę termojądrową, a na koniec podjął z oceanu ostatnią załogę z Księżyca.

•23 min czytania
Płonący lotniskowiec Franklin z przechyłem, z pokładu i hangaru bucha dym, na pokładzie ludzie z wężami gaśniczymi
Marynarka wojenna

USS Franklin (CV-13). Dzień, w którym nie zatonął

Rano 19 marca 1945 roku, osiemdziesiąt kilometrów od Japonii, jeden bombowiec trafił Franklina dwiema bombami w chwili, gdy na pokładzie stały zatankowane i uzbrojone samoloty. Zginęło ponad siedmiuset ludzi, więcej niż na jakimkolwiek innym ocalałym amerykańskim okręcie. Dowódca odmówił opuszczenia płonącego lotniskowca, kapelan i porucznik dostali Medal Honoru, a okręt przepłynął o własnych siłach do Nowego Jorku. Po wyremontowaniu nigdy więcej nie wyszedł w morze.

•25 min czytania
Lotniskowiec Hornet w kamuflażu z ostrych plam płynie po morzu, na pokładzie ustawione samoloty
Marynarka wojenna

USS Hornet (CV-12). Od polowania na indyki do Księżyca

Budowano go jako Kearsarge, ale po zatonięciu pierwszego Horneta pod Santa Cruz przejął jego imię. Jako okręt flagowy Jocko Clarka walczył w „polowaniu na indyki nad Marianami”, jego samoloty trafiły torpedą Yamato, a tajfun zgiął mu dziób tak, że samoloty startowały z rufy. Po wojnie oddał swój dziób innemu lotniskowcowi, a w 1969 roku podjął z oceanu astronautów Apollo 11 i Apollo 12. Dziś jest muzeum w Alamedzie.

•30 min czytania
Lotniskowiec Intrepid płynie z dużą prędkością, widziany z powietrza od strony rufy, na pokładzie samoloty
Marynarka wojenna

USS Intrepid (CV-11). Okręt, który zawsze wracał

Pod Truk dostał torpedę i wrócił do Pearl Harbor na żaglu zbitym z pokryw luków. Jego samoloty jako pierwsze uderzyły na pancernik Musashi, a potem trafiły go cztery samoloty kamikaze. Marynarze nazywali go „Fighting I” albo „Decrepit”. Po wojnie podejmował astronautów, walczył u wybrzeży Wietnamu, a czterech jego marynarzy zdezerterowało w proteście przeciw tej wojnie. Dziś stoi w Nowym Jorku z promem kosmicznym na pokładzie.

•35 min czytania
Lotniskowiec Yorktown w kamuflażu płynie po morzu, widziany z powietrza, na rufie ustawione samoloty
Marynarka wojenna

USS Yorktown (CV-10). Fighting Lady, imiennik okrętu spod Midway

Budowano go jako Bon Homme Richard, ale po Midway dostał imię zatopionego lotniskowca. Pod dowództwem Czirokeza Jocko Clarka przeszedł cały Pacyfik, od wyspy Marcus po Yamato i Tokio, a nakręcony na jego pokładzie dokument „The Fighting Lady” dostał Oscara. Po wojnie polował na okręty podwodne, zagrał japoński lotniskowiec w „Tora! Tora! Tora!” i podjął z oceanu załogę Apollo 8. Dziś jest muzeum koło Charleston.

•22 min czytania
Lotniskowiec Essex widziany z powietrza, pokład gęsto zastawiony samolotami
Marynarka wojenna

USS Essex (CV-9). Od wyspy Marcus do Apollo 7

Pierwszy okręt klasy, od którego wszystko się zaczęło. Walczył na Pacyfiku od sierpnia 1943 roku do kapitulacji Japonii, a z jego pokładu David McCampbell zestrzelił w jednym locie dziewięć japońskich samolotów. Po wojnie latał z niego nad Koreą Neil Armstrong, a sam okręt osłaniał po cichu inwazję w Zatoce Świń, blokował Kubę, zderzył się z Nautilusem i podjął z oceanu załogę Apollo 7.

•22 min czytania
Rząd pięciu lotniskowców klasy Essex na kotwicy w lagunie atolu Ulithi, widziany z samolotu
Marynarka wojenna

Klasa Essex. Dwadzieścia cztery lotniskowce, które wygrały wojnę na Pacyfiku

Pierwszy amerykański lotniskowiec zaprojektowany bez gorsetu traktatów i pierwszy zamówiony w ilościach przemysłowych. Z 32 zamówionych Essexów ukończono 24, czternaście walczyło w II wojnie światowej i żaden nie zatonął. Po wojnie dostały pokłady kątowe i katapulty parowe, walczyły w Korei i Wietnamie i podejmowały astronautów. Otwieramy sezon drugi opisem klasy, zanim przejdziemy do każdego z okrętów.

•27 min czytania
Cztery lotniskowce i pancerniki floty amerykańskiej na kotwicy u wybrzeży Panamy w 1936 roku
Marynarka wojenna

Lotniskowce US Navy. Osiem okrętów, pięć wraków. Bilans pierwszego sezonu

Od węglowca Langley do Horneta Stany Zjednoczone zbudowały przed wojną osiem lotniskowców. W dziesięć miesięcy 1942 roku straciły pięć z nich. Podsumowujemy pierwszy sezon: czego flota nauczyła się w latach pokoju, ile kosztowały cztery pierwsze bitwy lotniskowców w historii i dlaczego pod koniec 1942 roku wojna na Pacyfiku wisiała na jednym uszkodzonym okręcie.

•8 min czytania
Polska kawaleria przechodzi przez płonący Sochaczew podczas bitwy nad Bzurą we wrześniu 1939 roku
Kampania 1939

Bilans kampanii 1939. Co przegrano, co ocalono

Epilog cyklu „Kampania 1939. Dzień po dniu”. Stosunek sił bez propagandowych skrótów, trzy najtrwalsze mity o wrześniu skonfrontowane ze źródłami, porównanie z późniejszymi kampaniami Wehrmachtu w Europie oraz pełny rachunek strat, także tych, które wykroczyły poza pole bitwy. Na koniec pytanie, co z tej przegranej kampanii przetrwało: ciągłość prawna państwa, osiemdziesiąt tysięcy żołnierzy za granicą i konspiracja powołana w czasie walk.

•26 min czytania
Dwusilnikowy bombowiec B-25 odrywa się od pokładu lotniskowca Hornet nad wzburzonym morzem
Marynarka wojenna

USS Hornet (CV-8). Rok i sześć dni od Tokio do Santa Cruz

Najmłodszy z przedwojennych lotniskowców służył tylko rok i sześć dni. Z jego pokładu wystartowały bombowce Doolittle’a na Tokio, pod Midway jego dywizjon torpedowy zginął niemal w całości, a reszta grupy lotniczej poleciała w złą stronę. Jesienią 1942 roku był jedynym amerykańskim lotniskowcem na południowym Pacyfiku. Zatonął koło wysp Santa Cruz jako ostatni amerykański lotniskowiec floty zatopiony przez nieprzyjaciela.

•26 min czytania
Generał Franciszek Kleeberg w rozmowie z niemieckimi oficerami podczas kapitulacji pod Kockiem w październiku 1939 roku
Kampania 1939

6 października 1939. Ostatni dzień kampanii

W nocy parlamentariusze uzgadniają tekst kapitulacji, rano milkną ostatnie strzały, a w zespole pałacowym Jabłonowskich w Kocku gen. Kleeberg podpisuje akt poddania SGO „Polesie”: honory wojskowe, pistolety dla oficerów, 16 860 jeńców i czterech generałów. Tego samego dnia Hitler zapowiada w Reichstagu, że Polska z traktatu wersalskiego już nie powstanie. Ostatni odcinek cyklu zamyka bilans trzydziestu sześciu dni kampanii.

•30 min czytania
Lotniskowiec Wasp w kamuflażu płynie po spokojnej wodzie, w tle niszczyciel eskorty
Marynarka wojenna

USS Wasp (CV-7). Resztka tonażu, Malta i salwa I-19

Zbudowany z ostatnich piętnastu tysięcy ton, jakie traktat zostawił Amerykanom, miał prawie tyle samolotów co Yorktown, ale żadnej jego ochrony. Na Atlantyku to nie przeszkadzało: przewiózł myśliwce na Islandię i dwa razy dowiózł Spitfire’y na oblężoną Maltę. Na Pacyfiku przetrwał niecałe trzy miesiące. Jedna salwa japońskiego okrętu podwodnego zatopiła go razem z niszczycielem i uszkodziła pancernik.

•26 min czytania
Mapa bitwy pod Kockiem z położeniem wojsk polskich i niemieckich 5 października 1939 roku
Kampania 1939

5 października 1939. Ostatnie natarcie i decyzja Kleeberga

O ósmej rano Niemcy uderzają od Adamowa po Konorzatkę, ale po południu 184 pułk i batalion mjr. Bartuli odbijają Wolę Gułowską z klasztorem i cmentarzem, a kawaleria płk. Milewskiego wychodzi przez Budziska na Charlejów. Gen. Otto wydaje rozkaz odwrotu. Polskie baterie wystrzeliwują ostatnie pociski i o 16.30 gen. Kleeberg podpisuje w Hordzieżce rozkaz o zaprzestaniu walki. Tego samego popołudnia Hitler odbiera defiladę w Alejach Ujazdowskich, a zamach przygotowany przez saperów SZP nie dochodzi do skutku.

•28 min czytania
Lotniskowiec Enterprise widziany z góry od rufy, na dziobie zaparkowane bombowce nurkujące, za nim kilwater
Marynarka wojenna

USS Enterprise (CV-6). Big E, okręt, który był wszędzie

Jego lotnicy zginęli nad Pearl Harbor w chwili japońskiego ataku, jego bombowce podpaliły Kagę i Akagi pod Midway, a jesienią 1942 roku był jedynym sprawnym amerykańskim lotniskowcem na Pacyfiku. Walczył od Guadalcanalu po Okinawę, jako pierwszy latał nocą i dostał 20 gwiazd bojowych, najwięcej ze wszystkich okrętów US Navy. Po wojnie nie zebrano pieniędzy, żeby go ocalić.

•30 min czytania
Polscy żołnierze w marszu podczas bitwy pod Kockiem w październiku 1939 roku
Kampania 1939

4 października 1939. Cały korpus przeciw Kleebergowi

Niemcy zajmują opuszczone Kock i Serokomlę, a gen. Otto rzuca 13 Dywizję Zmotoryzowaną jednocześnie na Wolę Gułowską i Adamów. Kawaleria traci wieś i cmentarz, 182 pułk odpiera natarcie na Adamów, a na pole bitwy wchodzi 29 Dywizja gen. Lemelsena. Wieczorem gen. Kleeberg zbiera dowódców na stacji w Krzywdzie i przedstawia plan ostatniego polskiego natarcia kampanii. Tego samego dnia Hitler podpisuje tajny dekret o bezkarności zbrodni popełnionych w Polsce.

•27 min czytania
Lotniskowiec Yorktown płynie po spokojnym morzu z samolotami ustawionymi na pokładzie, rano 4 czerwca 1942 roku
Marynarka wojenna

USS Yorktown (CV-5). Trzy doby w doku i Midway

Okręt prototypowy klasy, z której wyrosły wszystkie późniejsze amerykańskie lotniskowce, zbudowany za pieniądze z Nowego Ładu. W pierwszych miesiącach wojny spędził sto dni na morzu bez portu, na Morzu Koralowym przyjął bombę, która przebiła cztery pokłady, a stoczniowcy w Pearl Harbor wypuścili go w morze po niecałych trzech dobach. Pod Midway jego bombowce podpaliły Soryu. Zatonął trzy dni później, gdy wydawał się już uratowany.

•35 min czytania
Mapa bitwy pod Kockiem z położeniem wojsk polskich i niemieckich 3 października 1939 roku
Kampania 1939

3 października 1939. Kontrnatarcie pod Kockiem

O świcie pułki 50 Dywizji „Brzoza” ruszają z Talczyna na Charlejów, a brygada kawalerii „Edward” zdobywa Poznań i melduje, że jest na tyłach wroga. Gen. Kleeberg próbuje rozbić 13 Dywizję Zmotoryzowaną, zanim nadejdzie następna. Natarcie łamie się na niemieckiej artylerii i na Woli Gułowskiej, wieczorny komunikat Wehrmachtu przyznaje, że walki trwają, a von Wietersheim ściąga pod Kock 29 Dywizję. W Warszawie ukazują się pierwsze pisma konspiracyjne.

•28 min czytania
Lotniskowiec Ranger płynie po spokojnym morzu, mała nadbudówka i niskie kominy na prawej burcie
Marynarka wojenna

USS Ranger (CV-4). Pierwszy lotniskowiec od stępki i jego wojna na Atlantyku

Pierwszy amerykański okręt zaprojektowany od zera jako lotniskowiec wyszedł mały, lekki i wolny, bo tak wyliczyły gry wojenne w granicach traktatu. Miał sześć składanych kominów, otwarty hangar i drewniany pokład. Na wojnę z Japonią się nie nadawał, więc walczył tam, gdzie nikt się go nie spodziewał: przewoził myśliwce do Afryki, osadził na dnie portu w Casablance francuski pancernik i atakował niemieckie statki w Norwegii.

•26 min czytania
Kolumna niemieckich marynarzy maszeruje nabrzeżem Portu Wojennego Hel, w tle dźwigi i maszt okrętu, 2 października 1939
Kampania 1939

2 października 1939. Hel składa broń, zaczyna się Kock

Rano niemieccy marynarze i żołnierze wchodzą na Półwysep Helski; po trzydziestu dwóch dniach obrony około trzech tysięcy ludzi idzie do niewoli, a kmdr Steyer żegna ich słowami o długiej niewoli i o tym, że Polska to wielka rzecz. Kuter „Batory” z szesnastoma uciekinierami dociera tymczasem na Gotlandię. Pod Kockiem i Serokomlą grupa gen. Kleeberga odpiera natarcie 13 Dywizji Zmotoryzowanej i bierze jeńców, a Stany Zjednoczone uznają rząd Sikorskiego.

•30 min czytania
Lotniskowiec Saratoga z samolotami na pokładzie, sfotografowany z powietrza podczas skrętu, za rufą łuk kilwateru
Marynarka wojenna

USS Saratoga (CV-3). Lotniskowiec, który przetrwał wszystko oprócz bomby atomowej

Bliźniaczka Lexingtona, odróżniana od niego tylko czarnym pasem na kominie. Przed wojną dowodzili nią przyszli admirałowie, od Yarnella po Halseya. W czasie wojny trafiły ją dwie torpedy i kamikaze, jej samoloty zatopiły Ryujo, a ona sama przywiozła do domu więcej żołnierzy niż jakikolwiek inny okręt. Zatonęła w 1946 roku na atolu Bikini, pod wodą, od bomby atomowej.

•37 min czytania
Kontradmirał Józef Unrug w rozmowie z niemieckimi oficerami marynarki wśród sosen na Helu, październik 1939
Kampania 1939

1 października 1939. Wytyczno i decyzja Unruga

Pod Wytycznem zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Orlika-Rückemanna toczy ostatnią bitwę z Armią Czerwoną i zostaje rozwiązane przez własnego dowódcę; około trzystu jeńców zaginie bez śladu. Na Helu kontradmirał Unrug o ósmej rano proponuje Niemcom zaprzestanie walki, a wieczorem w Sopocie podpisano warunki kapitulacji. W Warszawie dywizje Blaskowitza obejmują miasto, Rómmel mówi im, że wojna trwa, a Churchill w BBC nazywa duszę Polski niezniszczalną i w tym samym zdaniu usprawiedliwia Rosję.

•30 min czytania
Lotniskowiec Lexington z samolotami ustawionymi na całym pokładzie, sfotografowany z powietrza w czasie rejsu
Marynarka wojenna

USS Lexington (CV-2). Krążownik liniowy, który traktat zamienił w lotniskowiec

Miał być krążownikiem liniowym z ośmioma działami 406 mm. Traktat waszyngtoński zatrzymał budowę, gdy kadłub był gotowy w jednej czwartej, i zrobił z niego jeden z dwóch największych lotniskowców świata. Przez czternaście lat Lexington ćwiczył z flotą ataki na Pearl Harbor, a zginął na Morzu Koralowym, w pierwszej bitwie, w której okręty obu stron ani razu się nie zobaczyły.

•45 min czytania
Prezydent Władysław Raczkiewicz i gen. Władysław Sikorski w rozmowie przy stoliku, fotografia z lat 1940–1943
Kampania 1939

30 września 1939. Prezydent i rząd w Paryżu

W gmachu ambasady RP w Paryżu Władysław Raczkiewicz składa przysięgę prezydencką, przyjmuje dymisję internowanego w Rumunii rządu i powołuje gen. Władysława Sikorskiego na premiera. Państwo, którego wojsko składa właśnie broń w Warszawie, odzyskuje komplet legalnych władz, ale za cenę umowy paryskiej i pod francuską kuratelą. Tego samego dnia milknie rozgłośnia Warszawa II, obrońcy Helu wysadzają mierzeję pod Chałupami, a grupa gen. Kleeberga bije Armię Czerwoną pod Milanowem.

•30 min czytania
Lotniskowiec Langley z płaskim pokładem lotniczym i jednym samolotem, sfotografowany z powietrza od strony dziobu
Marynarka wojenna

USS Langley (CV-1). Węglowiec, który nauczył flotę latać

Pierwszy amerykański lotniskowiec był przebudowanym statkiem do przewozu węgla, bez pancerza, nadbudówki i prędkości. Przez piętnaście lat marynarka uczyła się na nim startować, lądować i atakować z powietrza. Zginął w lutym 1942 roku u wybrzeży Jawy, wioząc myśliwce dla armii, a seria zatopień, która zaczęła się tamtego dnia, kosztowała życie 319 ludzi.

•28 min czytania
Polskie oddziały w twierdzy Modlin przed złożeniem broni, 29 września 1939 roku
Kampania 1939

29 września 1939. Modlin składa broń, prezydent składa urząd

O ósmej rano gen. Wiktor Thommée podpisuje kapitulację twierdzy Modlin, poddając piętnaście tysięcy ludzi w miejscu, którego Niemcy nie zdobyli. Warunki o zwolnieniu żołnierzy do domów zostaną złamane. W Warszawie garnizon składa broń, a w rumuńskim Bicaz internowany prezydent Ignacy Mościcki podpisuje rezygnację i wskazuje na następcę Władysława Raczkiewicza, zamykając kryzys, który trwał od 25 września.

•30 min czytania
Dwupłatowiec Eugene’a Ely’ego na drewnianej platformie krążownika Pennsylvania w chwili lądowania, po bokach worki z piaskiem
Marynarka wojenna

Lotniskowce US Navy. Od deski na krążowniku do pierwszego pokładu

W 1910 roku cywilny pilot wystartował z drewnianej platformy na dziobie krążownika, a dwa miesiące później wylądował na innym okręcie. Pierwszy amerykański lotniskowiec wszedł do służby dopiero jedenaście lat później. Otwieramy serię o wszystkich lotniskowcach US Navy pytaniem, dlaczego trwało to tak długo: od Eugene’a Ely’ego przez bomby Billy’ego Mitchella po traktat rozbrojeniowy, który zmusił flotę do budowy lotniskowców.

•24 min czytania
Polski żołnierz przy wjeździe do bazy Camp Babylon w Iraku
XXI wiek

Irak 2003-2008. Pięć prowincji, największa bitwa od 1945 roku i rachunek, który się nie zgadza

Postanowieniem z 17 marca 2003 roku Polska po raz pierwszy od drugiej wojny światowej wysłała wojsko przeciw obcemu państwu. Przez pięć lat dowodziła w Iraku dywizją złożoną z żołnierzy ponad dwudziestu państw i odpowiadała za pięć prowincji. Wróciła z dwudziestoma ośmioma trumnami, bez kontraktów i z listą braków własnej armii.

•43 min czytania
Gen. Tadeusz Kutrzeba w drodze na rozmowy kapitulacyjne, 27 września 1939 roku
Kampania 1939

27 września 1939. Rozejm i pierwsza konspiracja

O 5.45 polski parlamentariusz przekracza linię frontu na Pradze, a w południe gen. Walerian Czuma nakazuje zaprzestanie walk. Warszawa milknie po dwudziestu dniach oblężenia. Tego samego dnia gen. Rómmel przekazuje pełnomocnictwo Naczelnego Wodza gen. Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi i powstaje Służba Zwycięstwu Polski, od której liczy się Polskie Państwo Podziemne. W Moskwie ląduje Ribbentrop.

•30 min czytania
Warszawa pod dymami pożarów na niemieckiej fotografii lotniczej z września 1939 roku
Kampania 1939

25 września 1939. Czarny poniedziałek

Od 7.10 do zmroku Luftwaffe zrzuca na Warszawę blisko 630 ton bomb burzących i zapalających. W mieście, które dzień wcześniej straciło wodę, wybucha ponad dwieście pożarów, a szacunki ofiar tego jednego dnia sięgają dziesięciu tysięcy. Tego samego ranka bateria cyplowa na Helu zmusza do odwrotu dwa niemieckie pancerniki, a w Rumunii internowany prezydent Mościcki desygnuje następcę, którego nie zaakceptuje Francja.

•30 min czytania
Niemiecka artyleria ostrzeliwująca Warszawę we wrześniu 1939 roku
Kampania 1939

24 września 1939. Miasto bez wody

W oblężonej Warszawie przestają działać filtry. Milionowe miasto, od poprzedniego dnia bez prądu, zostaje bez wody pitnej i bez wody do gaszenia pożarów, dokładnie w przeddzień najcięższego bombardowania całego oblężenia. Na Lubelszczyźnie dogasają walki pod Husynnem, obrosłe później w opowieść o szarży, której źródła nie potwierdzają, a w szwedzkim porcie zostaje internowany ostatni polski okręt podwodny z Bałtyku.

•30 min czytania
Kolejka po wodę w oblężonej Warszawie we wrześniu 1939 roku
Kampania 1939

23 września 1939. Ostatnia audycja i ostatnia szarża

Około piętnastej niemiecki ostrzał niszczy Elektrownię Miejską na Powiślu i Stację Filtrów. Milionowe miasto traci prąd, wodę, prasę i radio, a Polskie Radio zdąży jeszcze nadać pół godziny Chopina i przemówienie prezydenta Starzyńskiego. Tego samego dnia pod Krasnobrodem szwadron ułanów szarżuje na niemiecką kawalerię, a w Wożuczynie dowódca Frontu Północnego rozwiązuje swój sztab.

•30 min czytania
Blok czwarty elektrowni czarnobylskiej pod betonową osłoną
Zimna wojna

Czarnobyl 1986. Państwo, które nie chciało powiedzieć, a zdążyło podać jod

Reaktor eksplodował 26 kwietnia, Moskwa milczała dwie doby, a pierwszy polski sygnał przyszedł z Mikołajek, gdzie technik uznał wskazania poza skalą za awarię przyrządu. 29 kwietnia komisja rządowa uruchomiła największą akcję profilaktyczną w historii kraju: 18,5 miliona dawek stabilnego jodu w tydzień. Równolegle to samo państwo wstrzymywało depeszę i wyprowadzało ludzi na pochód.

•45 min czytania
Czołg T-54 wystawiony na ulicy Pragi podczas obchodów rocznicy inwazji z 1968 roku
Zimna wojna

Operacja Dunaj 1968. Wojsko Polskie w Czechosłowacji i człowiek, który się temu sprzeciwił

W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku do Czechosłowacji weszły wojska pięciu państw Układu Warszawskiego. Polska wystawiła 2 Armię pod dowództwem gen. Floriana Siwickiego, a jej planowanie zaczęło się cztery miesiące wcześniej. Trzy tygodnie później Ryszard Siwiec podpalił się na warszawskim stadionie i przez dwadzieścia trzy lata nikt o tym nie napisał.

•56 min czytania