Wydarzenia, decyzje i ludzie, którzy ukształtowali współczesny świat. Opowiadamy historię przez źródła, kontekst i detale.
Od 1 września do 6 października: bitwy, decyzje dowódców, los cywilów i zmieniająca się każdej doby sytuacja państwa.
Najnowszy materiał historycznyHannibal zniszczył w jeden dzień największą armię, jaką Rzym kiedykolwiek wystawił, wykonując manewr tak czysty, że uczą się go w akademiach wojskowych od dwóch tysięcy lat. Nie poszedł na Rzym, nie rozbił jego systemu sojuszy i czternaście lat później przegrał wojnę. Kanny są najlepszym dowodem na to, że bitwa i wojna to dwie różne rzeczy.
Pod Tomaszowem Lubelskim kapitulują dwie polskie armie po największej bitwie pancernej kampanii, a Front Południowy gen. Sosnkowskiego ulega rozproszeniu. Tego samego dnia w Grodnie zaczyna się obrona, do której nikt nie wydał rozkazu: miasta bez garnizonu bronią policjanci, harcerze i uczniowie.
Po dziesięciu dniach walk kończy się lądowa obrona Wybrzeża, a płk Stanisław Dąbek ginie w ostatnim natarciu pod Babim Dołem. Tego samego dnia Hitler ogłasza w Gdańsku zwycięstwo, Sowieci zajmują Wilno, a brygada Maczka przekracza granicę węgierską w zorganizowanym szyku.
Nocą granicę rumuńską przekracza Naczelny Wódz, dzień po prezydencie i rządzie; Rumunia internuje polskie władze zamiast przepuścić je do Francji. Nad Bzurą wygasa największa bitwa kampanii, w Śladowie Wehrmacht rozstrzeliwuje ponad trzysta osób, a pod Wilnem Armia Czerwona natrafia na obronę złożoną z kolejarzy i studentów.
Wojny, kampanie i operacje uporządkowane według skali wydarzenia, miejsca oraz rezultatu.
Tomaszów Lubelski, Grodno, ziemia lwowska i Polesie
Kapitulacja armii „Kraków” i „Lublin” oraz początek trzydniowej obrony Grodna
Kępa Oksywska pod Gdynią, Gdańsk, Wilno i granica węgierska
Koniec lądowej obrony Wybrzeża i śmierć płk. Stanisława Dąbka
Kuty nad Czeremoszem, Bzura i Śladów, Wilno, Lwów i Tallin
Opuszczenie kraju przez najwyższe władze i wygaśnięcie zorganizowanych walk nad Bzurą
Czechosłowacja, polski kontyngent w północno-wschodnich Czechach
Stłumienie Praskiej Wiosny, normalizacja i ogłoszenie doktryny Breżniewa
Kresy Wschodnie od Połocka po Kamieniec Podolski, Moskwa, Kuty i Kosów Huculski
Agresja Związku Radzieckiego na Polskę i rozpad planu obrony w południowo-wschodniej części kraju
Bzura, Brochów i Puszcza Kampinoska, Sochaczew, Warszawa, Brześć nad Bugiem
Rozpoczęcie przebijania się armii „Poznań” i „Pomorze” do Warszawy oraz odrzucenie niemieckiej propozycji kapitulacji stolicy
Warszawa, Jaworów pod Lwowem, Białystok, Przemyśl, Moskwa i Berlin
Zamknięcie pierścienia wokół stolicy i rozbicie batalionu pułku SS „Germania” pod Jaworowem
Gdynia i Kępa Oksywska, twierdza brzeska, Tallin, Konstanca i Pokucie
Utrata Gdyni, odparcie pierwszego szturmu na twierdzę brzeską i internowanie ORP „Orzeł”
Bzura i Łowicz, Annopol i Solec nad Wisłą, Frampol, Zambrów, Modlin
Zmiana kierunku polskiego natarcia nad Bzurą i utrata linii Wisły jako przeszkody obronnej
Abbeville, Lwów, Kałuszyn, Końskie, Szczucin i Coëtquidan
Rezygnacja aliantów z ofensywy na froncie zachodnim i początek obrony Lwowa
Łowicz i Bzura, Warszawa, Mogilno, Brześć nad Bugiem
Najdalszy zasięg polskiego natarcia nad Bzurą i przerwanie go rozkazem dowódcy Armii „Pomorze”
Bzura pod Łęczycą, odcinek umocniony Wizna nad Narwią, Budapeszt i Brześć nad Bugiem
Rozbicie niemieckiej 30 Dywizji Piechoty, upadek Wizny i utworzenie Frontu Południowego oraz Północnego
Bzura między Łęczycą a Łowiczem, Ochota i Wola w Warszawie
Największa polska operacja zaczepna kampanii i odparcie drugiego natarcia na Warszawę
Ochota i Wola w Warszawie, Iłża, Ciepielów, Łódź i Janów Lubelski
Odparcie pierwszego niemieckiego natarcia na Warszawę i początek obrony stolicy
Westerplatte, Wolne Miasto Gdańsk
Kapitulacja Wojskowej Składnicy Tranzytowej po siedmiu dniach obrony
Kraków, Nowy Sącz, Tomaszów Mazowiecki, Warszawa, Westerplatte i Bukareszt
Utrata Krakowa, rozkaz odejścia na linię Wisły i Sanu oraz ewakuacja naczelnych władz z Warszawy
Piotrków Trybunalski, Kielce, Bydgoszcz, Serock, Warszawa i Westerplatte
Przełamanie obrony na kierunku piotrkowskim i otwarcie niemieckim związkom szybkim drogi na Warszawę
Północne Mazowsze, Pomorze, Górny Śląsk, ziemia łódzka, Westerplatte i Morze Północne
Przejście polskich armii do odwrotu z pozycji granicznych oraz dalsze załamanie ciągłości frontu
Warszawa, Londyn, Paryż, Pomorze, północne Mazowsze, Wybrzeże i Atlantyk
Rozszerzenie wojny na Europę Zachodnią bez natychmiastowego odciążenia polskiego frontu
Pomorze, północne Mazowsze, Śląsk, Podhale i Westerplatte
Narastający kryzys polskiego ugrupowania granicznego i rozpoczęcie odwrotu części armii
Polska, Wolne Miasto Gdańsk i pogranicze ze Słowacją
Rozpoczęcie niemieckiej agresji i pierwsza doba wojny granicznej
Warszawa, Polska
Kapitulacja oddziałów powstańczych i niemal całkowite zniszczenie miasta
Operacja „Bagration” oraz wojna o Falklandy czekają na pełne opracowania.
Bitwę Warszawską zna każdy. Tę, która miesiąc później faktycznie zakończyła wojnę, prawie nikt. Od 20 do 26 września 1920 roku Wojsko Polskie rozbiło odbudowane armie Tuchaczewskiego, wzięło 40 tysięcy jeńców i zdobyło Grodno – a dopiero po tym Moskwa usiadła do stołu.
Pod Tomaszowem Lubelskim kapitulują dwie polskie armie po największej bitwie pancernej kampanii, a Front Południowy gen. Sosnkowskiego ulega rozproszeniu. Tego samego dnia w Grodnie zaczyna się obrona, do której nikt nie wydał rozkazu: miasta bez garnizonu bronią policjanci, harcerze i uczniowie.
Francuzi mieli lepszy karabin i przegrali w sześć tygodni. Prusy wygrały nie bronią, lecz organizacją: rozkładem jazdy, sztabem generalnym i telegrafem. Z tej wojny wyszło zjednoczone cesarstwo niemieckie ogłoszone w cudzym pałacu oraz uraz, który czterdzieści cztery lata później wrócił nad Marną.
Po dziesięciu dniach walk kończy się lądowa obrona Wybrzeża, a płk Stanisław Dąbek ginie w ostatnim natarciu pod Babim Dołem. Tego samego dnia Hitler ogłasza w Gdańsku zwycięstwo, Sowieci zajmują Wilno, a brygada Maczka przekracza granicę węgierską w zorganizowanym szyku.
Telegraf, kolej polowa, karabiny gwintowane, pancerne baterie i fotografia z pola bitwy. Wojna krymska była ostatnią wojną prowadzoną metodami z epoki napoleońskiej i pierwszą, w której zadziałały narzędzia rewolucji przemysłowej. Zginęło w niej ponad sześćset tysięcy ludzi, z czego większość nie od kul. Polacy walczyli po obu stronach.
Nocą granicę rumuńską przekracza Naczelny Wódz, dzień po prezydencie i rządzie; Rumunia internuje polskie władze zamiast przepuścić je do Francji. Nad Bzurą wygasa największa bitwa kampanii, w Śladowie Wehrmacht rozstrzeliwuje ponad trzysta osób, a pod Wilnem Armia Czerwona natrafia na obronę złożoną z kolejarzy i studentów.
W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku do Czechosłowacji weszły wojska pięciu państw Układu Warszawskiego. Polska wystawiła 2 Armię pod dowództwem gen. Floriana Siwickiego, a jej planowanie zaczęło się cztery miesiące wcześniej. Trzy tygodnie później Ryszard Siwiec podpalił się na warszawskim stadionie i przez dwadzieścia trzy lata nikt o tym nie napisał.
To nie był zryw garstki spiskowców z kosami. Powstanie listopadowe miało regularną armię z artylerią i kadrą napoleońskich weteranów, wygrywało bitwy w otwartym polu i przez dziesięć miesięcy prowadziło wojnę na równych warunkach. Przegrało nie z braku wojska, tylko z braku woli, żeby go użyć.
O trzeciej nad ranem ambasador Grzybowski odmawia przyjęcia noty o rzekomym upadku państwa polskiego, a o świcie Armia Czerwona przekracza granicę siłami 620 tysięcy żołnierzy i 4700 czołgów. Naczelny Wódz nakazuje wycofanie ku Rumunii i unikanie walki, a wieczorem władze opuszczają kraj.
Piętnaście miesięcy walki, około tysiąca dwustu potyczek i ani jednej wygranej bitwy. Powstanie styczniowe nie miało armii, nie zdobyło miasta i nie doczekało się pomocy z Zachodu. A jednak trwało dłużej niż którykolwiek polski zryw XIX wieku, bo jego siłą nie było wojsko, lecz konspiracyjne państwo. Złamał je nie rosyjski żołnierz, tylko carski dekret o ziemi.
Kilkanaście minut po północy radziecki system wczesnego ostrzegania zameldował start pięciu amerykańskich pocisków międzykontynentalnych. Oficer dyżurny w bunkrze pod Moskwą uznał to za awarię i miał rację: satelity wzięły odblask słońca od chmur za płomienie silników. Opowiadamy tę noc, rok 1983 i to, gdzie w tym wszystkim była Polska.
Sześćdziesiąt tysięcy kilometrów kwadratowych między Wisłą a Sanem, sześć milionów mieszkańców, 2,4 miliarda złotych i sto siedem tysięcy nowych miejsc pracy. Największy program inwestycyjny Drugiej Rzeczypospolitej ruszył w 1936 roku i miał się zakończyć w 1940. Zdążono zrobić około połowy.
Kutrzeba nakazuje porzucić ciężki sprzęt i przeprowadzić ludzi przez rzekę do Puszczy Kampinoskiej. Pod Sochaczewem cztery działa zatrzymują dywizję pancerną z pułkiem SS Leibstandarte, a gen. Rómmel odrzuca pierwszą niemiecką propozycję kapitulacji Warszawy.
Niemcy domykają okrążenie stolicy i zaczyna się trzynastodniowe oblężenie. Pod Jaworowem 11 Karpacka Dywizja Piechoty rozbija batalion pułku SS „Germania”, w Moskwie podpisano układ z Japonią otwierający Stalinowi drogę na zachód, a Hitler mianuje Hansa Franka zarządcą zajętych ziem polskich.
W 1921 roku mieszkało tu niespełna 1300 osób. Osiemnaście lat później Gdynia miała ponad 120 tysięcy mieszkańców i przeładowywała więcej niż Gdańsk. Historia inwestycji, która powstała nie z ambicji, lecz z bardzo konkretnego strachu: że w razie wojny Polska zostanie odcięta od morza przez własny port.
Niemcy wchodzą do Gdyni, a Lądowa Obrona Wybrzeża cofa się na Kępę Oksywską. Pod Brześciem siedemdziesiąt siedem czołgów Guderiana odbija się od improwizowanej obrony, ORP „Orzeł” zostaje internowany w Tallinie, a złoto Banku Polskiego dociera do rumuńskiej Konstancy.
Kutrzeba zmienia kierunek natarcia na wschód i próbuje przebić się przez Łowicz do Warszawy. Niemcy forsują Wisłę pod Annopolem i Solcem, Luftwaffe niszczy Frampol, a nocą w Zambrowie ginie na placu koszarowym około dwustu polskich jeńców.
Na początku miesiąca Niemcy wciąż trzymały front we Francji i pół Europy Wschodniej. Trzydzieści dni później Bułgaria była poza wojną, Linia Hindenburga przełamana, a niemieckie naczelne dowództwo żądało natychmiastowego rozejmu. To ten wrzesień, a nie listopad, przesądził o końcu wojny – i otworzył drogę do niepodległej Polski.
Najwyższa Rada Wojenna aliantów zbiera się po raz pierwszy i rezygnuje z ofensywy na Zachodzie, a Gamelin nakazuje wojskom francuskim powrót na pozycje wyjściowe. Polski nie zaproszono i nie powiadomiono. Tego samego dnia Lwów odpiera próbę zdobycia z marszu, a w Końskich i Szczucinie Wehrmacht morduje cywilów i jeńców.
Największa bitwa pierwszego roku wojny rozegrała się nie pod Paryżem, lecz między Wisłą a Bugiem. Trzy tygodnie walk kosztowały Austro-Węgry ponad 300 tysięcy ludzi, przyniosły utratę Lwowa i przesądziły, że monarchia nigdy już nie odzyska samodzielności wojskowej. Polacy walczyli w niej po obu stronach frontu.
Oddziały gen. Kutrzeby wchodzą do Łowicza i zmuszają Niemców do wstrzymania natarcia na Warszawę i Modlin. Kilka godzin później rozkaz gen. Bortnowskiego, niekonsultowany z dowódcą operacji, nakazuje przejść do obrony. Na front przyjeżdża Hitler, a w Mogilnie Wehrmacht morduje ponad stu mieszkańców.
Nad Bzurą Polacy rozbijają niemiecką 30 Dywizję Piechoty, odbijają Łęczycę i biorą około tysiąca jeńców. Nad Narwią pada ostatni schron Wizny, a kpt. Raginis ginie po wypuszczeniu załogi. Węgry odmawiają przepuszczenia Wehrmachtu, a Naczelny Wódz dzieli armię na dwa fronty.
Niemcy mieli rozstrzygnąć wojnę na zachodzie w sześć tygodni. W pierwszym tygodniu września 1914 roku plan pękł nad rzeką pod Paryżem – i zamiast krótkiej kampanii Europa dostała cztery lata okopów. Historia tygodnia, w którym decyzje kilkunastu ludzi ustawiły cały wiek.
Armia „Poznań” przechodzi do natarcia na Stryków i rozbija niemiecką 30 Dywizję Piechoty. Tego samego ranka pod Warszawą 4 Dywizja Pancerna traci na Woli kilkadziesiąt wozów i wycofuje się z przedpola stolicy, a Moskwa gratuluje Berlinowi zdobycia miasta, które właśnie odparło szturm.
O 17.20 na Grójeckiej padają pierwsze strzały obrony stolicy: 4 Dywizja Pancerna próbuje zdobyć Warszawę z marszu i zostaje zatrzymana na barykadach Ochoty. Tego samego dnia miasto dostaje pełne dowództwo, pod Iłżą rozpada się Armia „Prusy”, a pod Ciepielowem Wehrmacht rozstrzeliwuje kilkuset jeńców.
Po siedmiu dobach walki i trzynastu odpartych szturmach mjr Sucharski poddaje Wojskową Składnicę Tranzytową, a niemiecki generał pozwala mu zachować szablę. Tego samego dnia pod Różanem pęka obrona linii Narwi, a Francuzi wchodzą do Zagłębia Saary w jedynej ofensywie podjętej dla odciążenia Polski.
Niemcy wchodzą do niebronionego Krakowa, a Naczelny Wódz nakazuje odwrót za Wisłę, Dunajec i San. Wieczorem stolicę opuszczają rząd i Naczelne Dowództwo, a w nocy radiowy apel ppłk. Umiastowskiego wyprowadza z Warszawy tysiące mężczyzn i zapycha drogi na wschód.
Pod Piotrkowem Trybunalskim pęka obrona na kierunku łódzkim i otwiera się droga na Warszawę. Tego samego dnia z Warszawy wyjeżdżają rząd, korpus dyplomatyczny i złoto Banku Polskiego, Wehrmacht wkracza do Bydgoszczy, a gen. Walther von Brauchitsch wprowadza na zajętych ziemiach sądy wyjątkowe.
Polskie armie opuszczają Mławę, Pomorze i Górny Śląsk, próbując odtworzyć front pod nieustannym naciskiem Luftwaffe. Pod Borowskimi Górami piechota zatrzymuje niemieckie czołgi, lecz w Sulejowie bomby zabijają setki cywilów, a w Częstochowie Wehrmacht dokonuje masakry mieszkańców.
Wielka Brytania i Francja wypowiadają Niemcom wojnę, a Warszawa świętuje spełnienie sojuszniczych zobowiązań. Na polskim froncie nie pojawia się jednak natychmiastowa ulga: kończy się bitwa graniczna, trwa kryzys pod Mławą i w Borach Tucholskich, a Luftwaffe zatapia ORP „Wicher” i ORP „Gryf”.
Na Pomorzu zaciska się pierścień okrążenia, pod Pszczyną czołgi rozrywają polską pozycję, a Armia „Kraków” rozpoczyna odwrót. Jednocześnie trwają walki pod Mławą, Jordanowem, Węgierską Górką i na Westerplatte.
Naloty, ostrzał Westerplatte i natarcie na froncie długości około 1600 kilometrów. Odtwarzamy pierwszą dobę wojny: od Tczewa i Wielunia po Mokrą, Mławę, Krojanty oraz walkę polskiego lotnictwa.
Decyzja podjęta pod presją czasu, miasto rozbite na odizolowane fronty i ludność, która poniosła największy koszt. Pełna anatomia walk od godziny W do kapitulacji.