Powstanie listopadowe 1830. Armia, która przegrała własną wojnę

W polskiej pamięci powstania zlewają się w jeden obraz: garstka zapaleńców, kosy, przewaga wroga nie do pokonania. Powstanie listopadowe do tego obrazu nie pasuje i właśnie dlatego jest najbardziej pouczające. Miało armię z prawdziwego zdarzenia, wyszkoloną według wzorów napoleońskich, z własną artylerią i korpusem oficerskim, który przeszedł kampanie Napoleona. Miało budżet, arsenały i twierdze. Przez dziesięć miesięcy prowadziło regularną wojnę z mocarstwem i kilka razy było blisko postawienia go w trudnym położeniu. A potem przegrało.

Królestwo, które miało wszystko oprócz swobody

Królestwo Polskie utworzone w 1815 roku było na papierze jednym z najnowocześniejszych państw Europy. Miało konstytucję, dwuizbowy sejm, własny rząd, skarb, monetę, szkolnictwo i armię. Car Rosji był jego królem w unii personalnej, ale odrębność instytucjonalna była realna, a nie pozorna.

Problem polegał na tym, że konstytucja obowiązywała tak długo, jak długo nikomu nie przeszkadzała. Wolność prasy zniesiono w 1819 roku, wprowadzając cenzurę prewencyjną. Wolność zgromadzeń zawieszono w 1821. Sejm zwoływano nieregularnie, a jego uchwały ignorowano. W 1827 roku aresztowano członków Towarzystwa Patriotycznego, a wyrok sejmowego sądu, uniewinniający ich od zarzutu zdrady stanu, car odrzucił.

Do tego dochodziła obecność wielkiego księcia Konstantego, brata cara i faktycznego zwierzchnika armii Królestwa. Konstanty kochał to wojsko na swój sposób, doprowadzając je do stanu musztry wzorcowej, ale rządził nim przez upokorzenie. Liczba samobójstw wśród oficerów była w latach dwudziestych na tyle wysoka, że stała się tematem publicznym.

Noc 29 listopada

Bezpośrednim zapalnikiem była rewolucja lipcowa we Francji i sierpniowa w Belgii. Mikołaj I zamierzał wysłać przeciw nim wojsko, w tym armię Królestwa Polskiego. Dla polskich oficerów oznaczało to perspektywę tłumienia rewolucji w imieniu cara, a dla spiskowców z Szkoły Podchorążych Piechoty sygnał, że czasu jest mało.

Wieczorem 29 listopada 1830 roku podporucznik Piotr Wysocki przerwał zajęcia w Łazienkach słowami o wybiciu godziny zemsty. Jedna grupa ruszyła na Belweder po wielkiego księcia, druga na koszary i Arsenał. Zamach na Konstantego się nie udał, bo książę zdążył się ukryć, a potem opuścić miasto. Arsenał zdobyto i to okazało się ważniejsze: broń trafiła do rąk mieszkańców Warszawy.

Noc miała jednak drugie oblicze, o którym mówi się rzadziej. Zginęło w niej sześciu polskich generałów, którzy odmówili przyłączenia się do powstania, w tym ludzie o niekwestionowanych zasługach wojennych. Powstanie zaczęło się więc od zabicia własnej kadry dowódczej, i to tej jej części, która miała największe doświadczenie.

Dyktator, który nie wierzył

Powstanie natychmiast stanęło przed problemem, którego nie rozwiązało do końca: nie miało przywódcy, który chciałby wygrać. Władzę powierzono generałowi Józefowi Chłopickiemu, weteranowi wojsk napoleońskich o ogromnym autorytecie w wojsku. 5 grudnia 1830 roku ogłosił się dyktatorem.

Chłopicki nie wierzył w powodzenie powstania ani przez chwilę. Uważał, że wojna z Rosją jest przegrana z góry, a jedyną rozsądną drogą są negocjacje. Dyktaturę przyjął nie po to, by prowadzić wojnę, lecz by nie dopuścić do anarchii i wytargować warunki. Konsekwencją była decyzja, która zaważyła na całej kampanii: przez sześć tygodni, gdy armia rosyjska dopiero się koncentrowała, wojsko polskie nie zrobiło nic.

Sejm odpowiedział na fiasko rozmów aktem, który przekreślał odwrót: 25 stycznia 1831 roku uchwalił detronizację Mikołaja I. Od tej chwili nie była to już rewolta w obrębie monarchii, lecz wojna między dwoma państwami. Cztery dni później powołano Rząd Narodowy z Adamem Jerzym Czartoryskim na czele.

Wojna, którą prawie wygrywano

Armia rosyjska pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza wkroczyła do Królestwa 5 lutego 1831 roku, licząc około stu piętnastu tysięcy ludzi. Polacy wystawili w polu siły znacznie mniejsze, ale o wyszkoleniu niegorszym, a w artylerii i kawalerii wręcz lepszym.

14 lutego pod Stoczkiem generał Józef Dwernicki rozbił rosyjski oddział jazdy, odnosząc pierwsze zwycięstwo powstania. Znaczenie miało głównie moralne, ale pokazało, że rosyjska przewaga nie jest automatyczna.

25 lutego doszło do bitwy o Olszynkę Grochowską, najkrwawszego starcia całej wojny. Polskie oddziały broniły olszyny na przedpolu Pragi przez cały dzień, tracąc ją i odbijając wielokrotnie. Chłopicki, który walczył tam jako ochotnik bez formalnego dowództwa, został ciężko ranny. Rosjanie nie zdołali przejść na lewy brzeg Wisły i wstrzymali natarcie, ale Polacy wycofali się do Warszawy, nie próbując wykorzystać wyczerpania przeciwnika.

Pod Iganiami 10 kwietnia generał Ignacy Prądzyński z jedenastoma tysiącami ludzi i szesnastoma działami pobił szesnastotysięczny korpus generała Grigorija Rosena, biorąc około trzech tysięcy jeńców przy własnych stratach rzędu czterystu zabitych i rannych. Był to najlepiej przeprowadzony manewr całej wojny i zarazem najboleśniejszy przykład jej głównej choroby: zwycięstwa nie rozwinięto, bo wódz naczelny Jan Skrzynecki nie wysłał posiłków, na które Prądzyński liczył.

Ostrołęka, czyli koniec

Plan wiosennej ofensywy zakładał uderzenie na gwardię rosyjską operującą oddzielnie od głównych sił. Wykonano go opieszale, co dało Dybiczowi czas na połączenie armii. 26 maja 1831 roku pod Ostrołęką doszło do bitwy, w której wojsko polskie walczyło dzielnie i przegrało w sposób trudny do obrony.

Skrzynecki wprowadzał dywizje do walki jedną po drugiej, przez most i przeprawy na Narwi, zamiast uderzyć całością sił. Rosyjska artyleria, ustawiona na dogodnej pozycji, rozbijała je kolejno. Straty polskie sięgnęły ośmiu tysięcy ludzi. Po Ostrołęce armia zachowała jeszcze zdolność do działania, ale utraciła wiarę w dowództwo, a plan kampanii przestał istnieć.

Cholera, Paskiewicz i szturm

Latem 1831 roku obie armie zaatakował przeciwnik, którego nikt nie planował: cholera. Epidemia przetoczyła się przez teatr działań, zabierając między innymi samego feldmarszałka Dybicza, który zmarł 10 czerwca we wsi Kleszewo pod Pułtuskiem. Dowodzenie objął przejściowo generał Karl von Toll, a następnie Iwan Paskiewicz.

Paskiewicz zrobił to, czego strona polska obawiała się od początku: przeprawił armię przez Wisłę i podszedł do Warszawy od zachodu, czyli od strony, gdzie umocnienia były najsłabsze. 6 września rozpoczął się szturm. Na reducie wolskiej zginął generał Józef Longin Sowiński, dowodzący obroną. Miasto skapitulowało w nocy z 7 na 8 września 1831 roku.

Wojna nie skończyła się od razu. Armia wycofała się na północ, a ostatni jej trzon pod dowództwem generała Macieja Rybińskiego, liczący ponad dwadzieścia tysięcy żołnierzy, przekroczył granicę pruską 5 października i został internowany. Modlin poddał się 9 października, Zamość 21 października 1831 roku i tę datę przyjmuje się za koniec powstania.

Rachunek i Cytadela

Straty polskie szacuje się na około czterdziestu tysięcy zabitych i rannych, rosyjskie na około dwudziestu trzech tysięcy, przy czym po obu stronach znaczną część ubytków spowodowały choroby, a nie walka. Dla Królestwa liczby te były jednak najmniej dotkliwą częścią rachunku.

W 1832 roku konstytucję z 1815 roku zastąpiono Statutem Organicznym. Zniesiono sejm, zlikwidowano odrębną armię, a żołnierzy wcielono do jednostek rosyjskich, często wysyłanych na Kaukaz. Zamknięto Uniwersytet Warszawski i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a ich zbiory wywieziono do Petersburga. Majątki uczestników powstania konfiskowano.

Nad miastem stanęła Cytadela, zbudowana z pieniędzy warszawiaków, z działami wycelowanymi w ich domy. Był to gest o czytelnej wymowie: odtąd stolica miała być pilnowana jak zdobyte miasto nieprzyjacielskie, a nie zarządzana jak własne.

Co wyjechało razem z armią

Po klęsce Królestwo opuściła znaczna część elity politycznej, wojskowej i intelektualnej. Wielka Emigracja osiadła głównie we Francji i stała się zjawiskiem bez odpowiednika w Europie: kilka tysięcy ludzi utrzymujących przez dekady własne stronnictwa, prasę, szkoły i planowanie wojskowe na wypadek kolejnej wojny.

To tam powstały najważniejsze dzieła polskiego romantyzmu i tam ukształtowały się obozy polityczne, które przez resztę wieku spierały się o metodę odzyskania niepodległości. Paradoksalnie klęska 1831 roku dała polskiej sprawie trwałą reprezentację za granicą, jakiej nie miała, gdy Królestwo jeszcze istniało.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

XIX wiek

Wojna francusko-pruska 1870. Narodziny cesarstwa i zarodek następnej wojny

19 września 2026 · 08:00•42 min czytania

XIX wiek

Wojna krymska 1853-1856. Pierwsza wojna, którą świat oglądał na żywo

18 września 2026 · 08:00•31 min czytania

XIX wiek

Powstanie styczniowe 1863. Wojna, której nie dało się wygrać i nie dało się nie zacząć

16 września 2026 · 19:30•51 min czytania