Wojna krymska 1853-1856. Pierwsza wojna, którą świat oglądał na żywo
Telegraf, kolej polowa, karabiny gwintowane, pancerne baterie i fotografia z pola bitwy. Wojna krymska była ostatnią wojną prowadzoną metodami z epoki napoleońskiej i pierwszą, w której zadziałały narzędzia rewolucji przemysłowej. Zginęło w niej ponad sześćset tysięcy ludzi, z czego większość nie od kul. Polacy walczyli po obu stronach.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01Wojna toczyła się od 16 października 1853 do 30 marca 1856 roku i zakończyła się traktatem paryskim. Przeciw Rosji stanęły Imperium Osmańskie, Francja, Wielka Brytania i Sardynia.
- 02Oblężenie Sewastopola trwało od 17 października 1854 do 11 września 1855 roku, czyli blisko jedenaście miesięcy, i pochłonęło ponad sto tysięcy istnień.
- 03Z około sześciuset tysięcy zabitych zdecydowana większość zmarła na choroby, a nie od broni. U Brytyjczyków proporcja wynosiła siedemnaście i pół tysiąca zmarłych na choroby wobec dwudziestu dwóch tysięcy zgonów ogółem.
- 04To pierwsza wojna z telegrafem, koleją polową, fotografią i korespondentem wojennym. Opinia publiczna po raz pierwszy śledziła kampanię niemal na bieżąco i po raz pierwszy obaliła tym rząd.
Historycy wojskowości lubią pytać, kiedy zaczyna się nowoczesna wojna. Jedni wskazują wojnę secesyjną, inni rok 1870, jeszcze inni 1914. Najmocniejszym kandydatem jest jednak konflikt, który wybuchł jesienią 1853 roku o klucze do kościoła w Betlejem i skończył się trzy lata później na Krymie. W wojnie krymskiej po raz pierwszy zderzyły się taktyka epoki napoleońskiej i technika epoki przemysłowej. Wygrała technika, a rachunek wystawiono w ludziach.
Spór o klucze, gra o Bosfor
Formalnym zarzewiem był spór o opiekę nad miejscami świętymi w Palestynie. Napoleon III domagał się uznania francuskiego pierwszeństwa dla katolików, Rosja powoływała się na tradycyjny protektorat nad prawosławnymi poddanymi sułtana, których w imperium było około dwunastu milionów. Kiedy sułtan Abdülmecid I odrzucił rosyjskie żądanie uznania tego protektoratu za formalne prawo, spór religijny stał się pretekstem.
Rzeczywista stawka nazywała się kwestią wschodnią. Imperium Osmańskie słabło, a Rosja przesuwała się na południe, ku cieśninom łączącym Morze Czarne ze Śródziemnym. Dla Wielkiej Brytanii oznaczało to groźbę rosyjskiej floty na Morzu Śródziemnym i zagrożenie drogi do Indii. Londyn i Paryż wolały podtrzymywać chorego człowieka Europy, niż patrzeć na jego rozbiór.
30 listopada 1853 roku eskadra rosyjska zniszczyła pod Synopą jedenaście okrętów tureckich. Z wojskowego punktu widzenia było to zwycięstwo niewielkie i całkowicie legalne. Prasa zachodnia nazwała je jednak rzezią synopską i użyła jako dowodu rosyjskiego barbarzyństwa. 28 marca 1854 roku Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Rosji wojnę.
Jedenaście miesięcy pod Sewastopolem
Po wygranej nad Almą 20 września 1854 roku alianci mieli otwartą drogę do Sewastopola i nie skorzystali z niej. Zwłoka dała Rosjanom czas, którego potrzebowali, a wykorzystał go jeden człowiek: inżynier Eduard Totleben. W ciągu kilku tygodni otoczył miasto systemem ziemnych umocnień, redut i rowów strzeleckich, budowanych i naprawianych szybciej, niż artyleria potrafiła je niszczyć.
Oblężenie zaczęło się 17 października 1854 roku i trwało do 11 września 1855, czyli dziesięć miesięcy i trzy tygodnie. Rosyjski garnizon liczył początkowo około trzydziestu sześciu tysięcy ludzi wobec sześćdziesięciu siedmiu tysięcy oblegających; latem 1855 roku siły koalicji urosły do stu siedemdziesięciu pięciu tysięcy. Rosjanie zatopili własną flotę czarnomorską w poprzek wejścia do portu, żeby zamknąć drogę okrętom alianckim, a działa i załogi przenieśli na ląd.
30 listopada 1853
- Wydarzenie
- Synopa
- Znaczenie
- Zniszczenie eskadry tureckiej, pretekst do interwencji Zachodu.
28 marca 1854
- Wydarzenie
- Wypowiedzenie wojny
- Znaczenie
- Wielka Brytania i Francja przystępują do konfliktu.
20 września 1854
- Wydarzenie
- Alma
- Znaczenie
- Zwycięstwo koalicji otwierające drogę na Sewastopol.
17 października 1854
- Wydarzenie
- Początek oblężenia
- Znaczenie
- Pierwsze bombardowanie twierdzy.
25 października 1854
- Wydarzenie
- Bałakława
- Znaczenie
- Szarża Lekkiej Brygady, klęska taktyczna o ogromnym echu prasowym.
5 listopada 1854
- Wydarzenie
- Inkerman
- Znaczenie
- Rosyjska próba przerwania oblężenia zakończona niepowodzeniem.
8 września 1855
- Wydarzenie
- Małachowski Kurhan
- Znaczenie
- Francuzi zdobywają kluczową redutę, Brytyjczycy odbijają się od Wielkiego Redanu.
11 września 1855
- Wydarzenie
- Ewakuacja Sewastopola
- Znaczenie
- Rosjanie opuszczają miasto, przechodząc na północny brzeg zatoki.
30 marca 1856
- Wydarzenie
- Traktat paryski
- Znaczenie
- Koniec wojny, neutralizacja Morza Czarnego.
Daty podane według kalendarza gregoriańskiego.
Szturm z 8 września 1855 roku rozstrzygnął oblężenie. Francuzi opanowali Małachowski Kurhan, dominujący nad miastem, a brytyjskie natarcie na Wielki Redan załamało się. Utrata kurhanu czyniła dalszą obronę bezcelową i Rosjanie wycofali się przez most pontonowy na północną stronę zatoki, wysadzając za sobą magazyny.
Narzędzia, których wcześniej nie było
To, co czyni tę wojnę przełomową, działo się obok bitew. Zaczęło się od broni. Karabin gwintowany, wprowadzany właśnie do uzbrojenia piechoty koalicji, raził celnie na dystansie kilkuset metrów, podczas gdy muszkiet gładkolufowy był bronią kilkudziesięciu kroków. Kolumna piechoty, klasyczna formacja epoki napoleońskiej, przestała być rozwiązaniem i stała się celem.
Drugim narzędziem była kolej. Brytyjskie zaopatrzenie tonęło w błocie na kilkunastu kilometrach dzielących port w Bałakławie od pozycji pod Sewastopolem. Zimą 1854 roku sprowadzono więc robotników i tory, i zbudowano linię kolejową obsługującą oblężenie. Był to pierwszy przypadek w historii, gdy kolej zbudowano specjalnie dla prowadzonej właśnie kampanii.
Trzecim był telegraf. Kabel położony na dnie Morza Czarnego połączył Krym z Europą, skracając obieg informacji z tygodni do godzin. Miało to skutek, którego nikt nie przewidział: rządy w Londynie i Paryżu zaczęły wtrącać się w decyzje dowódców w czasie rzeczywistym, a gazety mogły opisywać kampanię, zanim jej uczestnicy zdążyli ją przemyśleć.
Cztery pierwsze razy
Roger Fenton na Krymie
Przywiózł wóz ciemniowy i wykonał setki zdjęć. Fotografował obozy, portrety i pejzaże, ale nie ciała, bo technika wymagała długich naświetleń, a zleceniodawcy nie chcieli drastycznych obrazów.
William Howard Russell dla The Times
Opisywał stan szpitali i zaopatrzenia bez oglądania się na dowództwo. Jego depesze wywołały w Wielkiej Brytanii kryzys polityczny.
Florence Nightingale w Scutari
Przybyła w listopadzie 1854 roku i obniżyła śmiertelność w szpitalu przede wszystkim przez higienę, wentylację i ewidencję, a nie przez leczenie.
Pancerne baterie pływające
Francuskie okręty opancerzone płytami żelaznymi ostrzelały rosyjskie umocnienia w Kinburnie, wychodząc z pojedynku bez poważnych uszkodzeń.
Zabijała nie wojna, tylko obóz
Najważniejsza liczba tej wojny nie dotyczy bitew. Spośród dwudziestu dwóch tysięcy brytyjskich zgonów siedemnaście i pół tysiąca spowodowały choroby. U Francuzów proporcja była podobna: siedemdziesiąt pięć tysięcy z dziewięćdziesięciu sześciu. Cholera, tyfus, dyzenteria i szkorbut zbierały żniwo przez cały czas trwania kampanii, a szczyt przypadał na okresy bezczynności, nie na bitwy.
Przyczyny były prozaiczne: obozy bez kanalizacji, woda czerpana poniżej miejsc pojenia koni, brak świeżej żywności, mundury nieprzystosowane do krymskiej zimy i szpitale, w których rannych układano na podłodze obok chorych zakaźnie. Żadna z tych rzeczy nie wymagała odkrycia naukowego, żeby ją naprawić. Wymagała tylko uznania, że warto.
Kto i na co umierał
- 95,6 tys.
- zgonów francuskich
- 45,4 tys.
- zgonów osmańskich
- 22,2 tys.
- zgonów brytyjskich
- 450 tys.+
- strat rosyjskich
W tym około 75,4 tysiąca z powodu chorób, czyli blisko cztery piąte.
W tym około 24,5 tysiąca z chorób.
W tym 17,6 tysiąca z chorób, czyli niemal cztery na pięć.
Szacunek obejmujący zabitych, zmarłych i ciężko rannych na wszystkich teatrach wojny.
MetodologiaZestawienie obejmuje zgony ogółem oraz udział chorób, według danych przytaczanych w opracowaniach anglojęzycznych. Straty rosyjskie podawane są w szerokim przedziale, bo ewidencja była niepełna, a późniejsze szacunki rozbieżne.
Polacy po obu stronach
Dla polskiej emigracji wojna krymska była pierwszą od 1831 roku realną szansą. Skoro trzy mocarstwa stanęły przeciw Rosji, wydawało się, że sprawa polska wróci na stół. Hotel Lambert, czyli obóz polityczny Adama Jerzego Czartoryskiego, uruchomił wszystkie kanały dyplomatyczne, jakimi dysponował, a w Turcji zaczęto formować polskie oddziały.
Michał Czajkowski, który przyjął islam i tytuł Sadyka Paszy, tworzył formacje kozaków osmańskich. Władysław Zamoyski organizował Dywizję Kozaków Sułtańskich. Do Konstantynopola przyjechał we wrześniu 1855 roku Adam Mickiewicz, by wspólnie z sekretarzem Armandem Levym budować legion polski oraz legion żydowski w ramach pułku Czajkowskiego.
Mickiewicz zmarł nagle 26 listopada 1855 roku w domu wdowy po tureckim oficerze, w czasie epidemii cholery. Przyczyny nigdy nie ustalono z pewnością; obok cholery wysuwano hipotezy o udarze i o otruciu arszenikiem. Zabalsamowane ciało wyruszyło z Konstantynopola 30 grudnia i dotarło do Marsylii 7 stycznia 1856 roku, a spoczęło w Montmorency pod Paryżem. Na Wawel przeniesiono je dopiero 4 lipca 1890 roku.
Po drugiej stronie frontu również byli Polacy, bo armia rosyjska pobierała rekruta także z ziem zabranych i z Królestwa. Pod Sewastopolem służył wówczas Romuald Traugutt, oficer inżynierii, wcześniej uczestnik kampanii węgierskiej 1849 roku i budowniczy umocnień pod Silistrą. Osiem lat później miał zostać dyktatorem powstania styczniowego.
Mocarstwa wygrały wojnę, sprawa polska nie zyskała nic
Traktat paryski z 30 marca 1856 roku nie wspominał o Polsce. Zachód osiągnął swój cel, czyli powstrzymanie Rosji nad Morzem Czarnym, i nie miał powodu zajmować się kwestią, która komplikowałaby stosunki z pokonanym mocarstwem. Dla emigracji był to drugi po 1831 roku dowód, że sympatia mocarstw nie zamienia się w politykę. Siedem lat później to samo doświadczenie powtórzyło się przy powstaniu styczniowym.
Co ta wojna zmieniła
Rosja wyszła z wojny upokorzona. Traktat paryski neutralizował Morze Czarne, zakazując jej utrzymywania tam floty wojennej i umocnień. Ważniejsze było jednak to, co klęska ujawniła wewnątrz: armia poborowa oparta na poddaństwie, bez kolei, bez nowoczesnej broni i bez sprawnej administracji nie była w stanie prowadzić wojny przemysłowej.
Wniosek wyciągnął Aleksander II, który wstąpił na tron w trakcie wojny. Zniesienie poddaństwa w 1861 roku, reforma sądownictwa, samorządu, szkolnictwa i powszechna służba wojskowa były bezpośrednią konsekwencją Sewastopola. Paradoksalnie ta sama reforma agrarna dała Rosji narzędzie, którym trzy lata później rozbroiła powstanie styczniowe.
- Koalicja wygrała dzięki przewadze przemysłowej: transportowi morskiemu, kolei polowej i lepszej broni piechoty.
- Wojna wymusiła reformę służby medycznej i sanitarnej, której skutki wyszły daleko poza wojsko.
- Po raz pierwszy opinia publiczna stała się realnym uczestnikiem wojny, a nie tylko jej odbiorcą.
- Dowodzenie po obu stronach pozostało na poziomie sprzed pół wieku, czego symbolem stała się szarża Lekkiej Brygady.
- Zwycięstwo nie rozwiązało kwestii wschodniej, tylko odłożyło ją o dwie dekady.
- Neutralizację Morza Czarnego Rosja jednostronnie wypowiedziała w 1870 roku, gdy Francja była zajęta wojną z Prusami.
Czy wojna krymska była pierwszą wojną nowoczesną?
Przemysł zdecydował o wyniku
Kolej, telegraf, para, broń gwintowana i pancerz pojawiły się tu razem i to one przesądziły. Bitwy były drugorzędne wobec zdolności dowiezienia zaopatrzenia przez zimę.
Sztuka wojenna się nie zmieniła
Taktyka, organizacja i myślenie dowódców pozostały napoleońskie. Nowe narzędzia zastosowano w starych schematach, a prawdziwy przełom przyniosła dopiero wojna secesyjna i rok 1870.
Nowoczesne było zaplecze, nie front
Największe zmiany zaszły poza polem bitwy: w logistyce, medycynie, łączności i obiegu informacji. To tam wojna krymska wyprzedziła swoją epokę, a na polu bitwy jeszcze nie.
Zasada ocenySpór ten ma znaczenie praktyczne: od odpowiedzi zależy, gdzie umieszcza się początek wojny totalnej i w którym momencie państwa zaczęły prowadzić wojnę całym swoim potencjałem gospodarczym.
Co warto zapamiętać
- Wojna krymska pokazała, że o wyniku kampanii decyduje zaplecze: kto dowiezie amunicję, żywność i lekarstwa, ten wytrzyma dłużej. Rosja przegrała ją w dużej mierze na drogach, którymi nie dało się nic dowieźć.
- Był to pierwszy konflikt, w którym prasa i fotografia stały się czynnikiem politycznym. Relacje korespondenta przewróciły rząd brytyjski, zanim padł Sewastopol.
- Dla Polaków była to ostatnia poważna nadzieja na wskrzeszenie sprawy przy pomocy mocarstw. Jej zawód poprzedził i ukształtował następne dwa powstania.
Źródła
- Crimean War – Wikipedia
- Wojna krymska – Wikipedia
- Siege of Sevastopol (1854-1855) – Wikipedia
- Battle of Sinop – Wikipedia
- Charge of the Light Brigade – Wikipedia
- Treaty of Paris (1856) – Wikipedia
- Grand Crimean Central Railway – Wikipedia
- Roger Fenton – Wikipedia
- William Howard Russell – Wikipedia
- Florence Nightingale – Wikipedia
- Emancipation reform of 1861 – Wikipedia
- Adam Mickiewicz – Wikipedia
- Michał Czajkowski – Wikipedia
- Władysław Zamoyski – Wikipedia
- Dywizja Kozaków Sułtańskich – Wikipedia
- Adam Jerzy Czartoryski – Wikipedia
- Hotel Lambert – Wikipedia
- Roger Fenton, Dolina Cienia Śmierci – Wikimedia Commons
- Roger Fenton, składy kolejowe w Bałakławie – Wikimedia Commons
- Roger Fenton, obóz kawalerii pod Bałakławą – Wikimedia Commons
- Tytus Maleszewski, Portret Adama Mickiewicza – Wikimedia Commons
Redakcja Vardis
Zespół redakcyjny Vardis przygotowuje aktualności i materiały zbiorowe na podstawie zweryfikowanych źródeł, wyraźnie oddzielając fakty od komentarza.
