Wojna francusko-pruska 1870. Narodziny cesarstwa i zarodek następnej wojny

Latem 1870 roku Francja miała armię, która uchodziła za najlepszą w Europie, karabin lepszy od pruskiego i doświadczenie wojen kolonialnych oraz włoskich. Sześć tygodni później nie miała armii polowej ani cesarza. Wojna francusko-pruska jest najczystszym w XIX wieku dowodem na to, że o wyniku kampanii decyduje nie jakość broni, lecz zdolność państwa do wystawienia właściwych sił we właściwym miejscu i czasie. Prusy miały tę zdolność zapisaną w rozkładzie jazdy.

Depesza, która wywołała wojnę

Pretekst był dynastyczny i z pozoru błahy. Po detronizacji królowej Izabeli II tron hiszpański stał pusty, a jednym z kandydatów został książę Leopold z rodu Hohenzollernów. Dla Francji oznaczało to perspektywę pruskiego władcy po drugiej stronie Pirenejów i została ona odrzucona tak stanowczo, że kandydatura upadła.

Francja nie poprzestała jednak na sukcesie. Zażądała od króla Wilhelma I zapewnienia, że kandydatura nigdy nie zostanie wznowiona. Król odmówił uprzejmie i zrelacjonował rozmowę depeszą wysłaną 13 lipca 1870 roku z Ems. Bismarck otrzymał ją, skrócił i przekazał prasie w formie, która brzmiała jak obustronna obraza.

Efekt był natychmiastowy. Francuska opinia publiczna zażądała wojny, a rząd ją wypowiedział 19 lipca 1870 roku. Z punktu widzenia Bismarcka było to rozwiązanie idealne: państwa południowoniemieckie, nieufne wobec Prus, miały traktaty zobowiązujące je do pomocy w razie napaści. Francja zaatakowała pierwsza i sama zbudowała Bismarckowi koalicję, której nie zdołałby zbudować sam.

Rozkład jazdy jako broń

Mobilizacja obu stron zaczęła się niemal równocześnie i zakończyła zupełnie inaczej. Prusy wprowadziły do akcji niemal dziewięćset czterdzieści tysięcy ludzi według planu przygotowanego w czasie pokoju, z przydziałem pociągów, tras i terminów dla każdej jednostki. Francja zmobilizowała siły porównywalne na papierze, ale robiła to chaotycznie: rezerwiści szukali swoich pułków po całym kraju, a magazyny często znajdowały się gdzie indziej niż oddziały.

Ironia polega na tym, że w uzbrojeniu piechoty Francja miała przewagę. Karabin Chassepot bił skutecznie na dystansie sięgającym półtora tysiąca metrów, podczas gdy pruski Dreyse, konstrukcja sprzed ćwierćwiecza, nie sięgał dalej niż sześćset. Francuzi mieli też mitrailleuse, wielolufową broń szybkostrzelną, która na papierze zapowiadała przewrót taktyczny.

Mitrailleuse jest tu przypadkiem pouczającym. Broń, która powinna była kosić natarcia piechoty z bliska, została zaklasyfikowana jako artyleria i ustawiona w bateriach na otwartych pozycjach, gdzie działa Kruppa niszczyły ją, zanim zdążyła strzelić. Dobra broń użyta według błędnej doktryny jest bezużyteczna, a czasem gorsza niż jej brak, bo zajmuje miejsce czegoś skuteczniejszego.

Sześć tygodni

Pod Sedanem 1 września 1870 roku armia marszałka Mac-Mahona, próbująca odblokować Metz, została okrążona na obszarze, z którego nie było wyjścia, i rozbita ogniem artylerii z otaczających wzgórz. Do niewoli poszło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, a razem z nimi Napoleon III. Trzy dni później Paryż ogłosił republikę, nie czekając na zgodę kogokolwiek.

Wojna, która nie chciała się skończyć

W tym momencie wojna powinna była się skończyć, bo państwo, które ją wypowiedziało, przestało istnieć w dotychczasowej formie. Rząd Obrony Narodowej postanowił jednak walczyć dalej i zrobił coś, czego sztab pruski nie przewidział: zaczął tworzyć nowe armie z rezerwistów, gwardii ruchomej i ochotników, a wojna regularna przeszła w wojnę ludową z udziałem wolnych strzelców.

Oblężenie Paryża zaczęło się 19 września 1870 roku. Dwieście czterdzieści tysięcy Niemców zamknęło miasto bronione przez dwieście tysięcy żołnierzy i drugie tyle milicji. Niemcy nie szturmowali, licząc na głód, i mieli rację, choć czekali dłużej, niż zakładali.

Zapasy kończyły się etapami, które paryżanie zapamiętali jako kolejne stopnie poniżenia. Na początku października jedzono konie. W połowie listopada psy i koty. Potem szczury. W końcu zabito zwierzęta z ogrodu zoologicznego, w tym dwa słonie, Kastora i Polluksa. Od 5 stycznia 1871 roku miasto ostrzeliwano, wystrzeliwując przez dwadzieścia trzy noce około dwunastu tysięcy pocisków. W styczniu z zimna i głodu umierało od trzech do czterech tysięcy ludzi tygodniowo. Paryż skapitulował 28 stycznia.

Cesarstwo ogłoszone w cudzym pałacu

18 stycznia 1871 roku, dziesięć dni przed kapitulacją Paryża, w Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego proklamowano Cesarstwo Niemieckie. Wilhelm I został cesarzem, a państwa niemieckie, które jeszcze pół roku wcześniej nie chciały pruskiego przewodnictwa, weszły do wspólnego państwa. Bismarck osiągnął w siedem miesięcy cel, do którego zmierzał od dekady.

Traktat frankfurcki z 10 maja 1871 roku zamknął wojnę. Niemcy zaanektowały Alzację i znaczną część Lotaryngii, a Francja zobowiązała się zapłacić pięć miliardów franków kontrybucji, do czasu spłaty której na jej terytorium miały pozostać wojska okupacyjne. Francuzi spłacili ją szybciej, niż ktokolwiek się spodziewał, co samo w sobie było demonstracją.

Polacy na paryskich barykadach

Po kapitulacji Paryża i wyborach, które dały większość zwolennikom pokoju, stolica odmówiła posłuszeństwa. W marcu 1871 roku powstała Komuna Paryska, władza miejska w otwartym konflikcie z rządem urzędującym w Wersalu. Jej siły zbrojne cierpiały na brak oficerów z prawdziwym przygotowaniem wojskowym, więc sięgnięto po tych, którzy byli pod ręką: po polskich emigrantów.

Jarosław Dąbrowski miał za sobą życiorys, który trudno streścić bez wrażenia przesady. Należał do Koła Oficerów Polskich w Petersburgu, w maju 1862 roku został naczelnikiem Warszawy w Komitecie Miejskim pod pseudonimem Łokietek, kierował stronnictwem czerwonych i był głównym organizatorem Komitetu Centralnego Narodowego, czyli zalążka władz powstania styczniowego. Aresztowany 14 sierpnia 1862 roku, spędził dwa lata w X Pawilonie Cytadeli, został skazany na piętnaście lat katorgi i uciekł z transportu w Moskwie.

Od 1865 roku mieszkał we Francji. W czasie wojny z Prusami służył w armii francuskiej, a po powstaniu Komuny objął dowodzenie XI legionem Gwardii Narodowej broniącym przeprawy pod Neuilly. 5 maja 1871 roku został naczelnym dowódcą wszystkich sił Komuny. Osiemnaście dni później, 23 maja, został śmiertelnie ranny na barykadzie przy ulicy Myrha na Montmartrze i zmarł tego samego dnia w szpitalu Lariboisiere. Pochowano go na cmentarzu Pere-Lachaise.

Drugim polskim generałem Komuny był Walery Wróblewski, również weteran powstania styczniowego, dowodzący obroną lewobrzeżnej części miasta. Obaj byli, jak odnotowano później, jedynymi oficerami Komuny z wyższymi kwalifikacjami wojskowymi. Polska emigracja polityczna, wypchnięta z kraju po dwóch przegranych powstaniach, zasilała w ten sposób niemal każdy europejski konflikt drugiej połowy stulecia.

Co z tego wyszło

Bezpośrednim skutkiem było przesunięcie środka ciężkości Europy. Miejsce Francji jako pierwszej potęgi kontynentu zajęły zjednoczone Niemcy, dysponujące większą liczbą ludności, szybciej rosnącym przemysłem i armią, której organizację zaczęto kopiować od Petersburga po Tokio. Sztab generalny przestał być pruską osobliwością i stał się standardem.

Skutkiem pośrednim i ważniejszym było to, że wojnę uznano za rozstrzygniętą szybkim uderzeniem. Sześć tygodni od wypowiedzenia do Sedanu utrwaliło przekonanie, że nowoczesna kampania musi być krótka, bo gospodarka nie wytrzyma długiej. Na tym założeniu zbudowano niemieckie planowanie wojenne następnych czterdziestu lat. Załamało się ono dopiero we wrześniu 1914 roku nad Marną, gdy okazało się, że przeciwnik zdążył się przegrupować koleją tak samo sprawnie jak atakujący.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

XIX wiek

Powstanie listopadowe 1830. Armia, która przegrała własną wojnę

17 września 2026 · 08:00•34 min czytania

XIX wiek

Wojna krymska 1853-1856. Pierwsza wojna, którą świat oglądał na żywo

18 września 2026 · 08:00•31 min czytania

XIX wiek

Powstanie styczniowe 1863. Wojna, której nie dało się wygrać i nie dało się nie zacząć

16 września 2026 · 19:30•51 min czytania