Umowa o Grenlandii podpisana. Jest tekst, są dwie nowe bazy i zdanie o niepodległości

W piątek 18 września Donald Trump ogłosił, że Stany Zjednoczone dostają „stałą kontrolę nad bezpieczeństwem i wszystkimi innymi potrzebami” Grenlandii. Kopenhaga i Nuuk mówiły wtedy o dokumencie uznającym suwerenność Królestwa i prawo Grenlandczyków do samostanowienia. Pisaliśmy o tym rozjeździe tego samego dnia i kończyliśmy zdaniem, że tekstu nikt nie opublikował. We wtorek 22 września tekst jest już jawny, a spór o to, co w nim stoi, można rozstrzygnąć lekturą.

Podpisy złożyli prezydent Stanów Zjednoczonych, premier Danii Mette Frederiksen i szef rządu Grenlandii Jens-Frederik Nielsen. Formalnie stron jest dwie: Królestwo Danii razem z rządem Grenlandii oraz Stany Zjednoczone, ale pod dokumentem przewidziano trzy miejsca na podpis. Pełny tytuł mówi wprost, czym ta umowa jest: porozumieniem zmieniającym i uzupełniającym traktat z 27 kwietnia 1951 roku o obronie Grenlandii wraz ze wszystkimi późniejszymi umowami. Załącznik wylicza je po kolei, od wymiany not z 1968 roku przez memorandum z 1991 o Sondrestrom i Kulusuk, memorandum o Dundas z 2003 i umowę z Igaliku z 2004 aż po noty z 2020 roku.

Podpis padł w dniu otwarcia debaty generalnej Zgromadzenia Ogólnego, w którym amerykański prezydent wystąpił jako drugi mówca i większość wystąpienia poświęcił Iranowi. Grenlandia była tego dnia sprawą załatwianą na marginesie sesji, w formule spotkania przy okazji. Dla Kopenhagi i Nuuk ten margines był akurat wygodny: uroczystość na tyle krótka, by nie dała się przerobić na obraz kapitulacji, i na tyle publiczna, by potwierdzić, że sprawa jest zamknięta.

Co naprawdę stoi w tekście

Dokument ma dwanaście artykułów i załącznik, mieści się na dziesięciu stronach i jest napisany językiem, który w wielu miejscach zostawia szczegóły do późniejszego uzgodnienia. Mimo to trzy zapisy są konkretne na tyle, że zmieniają sytuację na wyspie, i żaden z nich nie brzmi tak, jak zapowiedź prezydenta z piątku.

Najciekawszy jest artykuł VI, bo tam kończy się język uzgodnień, a zaczyna język uprawnień. Amerykańskie samoloty „mogą przelatywać nad każdym terytorium Grenlandii, w tym nad wodami terytorialnymi, i na nim lądować”, a okręty mają dostęp podwodny do tych wód „bez ograniczeń, poza uzgodnionymi wspólnie przez strony”. Zdanie o poszanowaniu grenlandzkiego sposobu życia, łowiectwa i rybołówstwa dopisano zaraz potem, ale jest ono zobowiązaniem do starań „w maksymalnym możliwym stopniu”, a nie warunkiem.

Odwrotnie wygląda artykuł IV o nowych bazach. Narsarsuaq i Mestersvig są wymienione z nazwy, ale ze wskazaniem, że tryb i szczegóły techniczne strony dopiero uzgodnią. To znaczy, że dziś nie wiadomo, ilu ludzi tam stanie, co zostanie zbudowane ani kiedy. Rzecz, która w depeszach brzmi jak decyzja, w tekście jest zgodą na rozpoczęcie rozmowy o szczegółach.

Artykuły IX i X to z kolei zapisy, których Waszyngton domagał się od lat i które w praktyce kodyfikują politykę prowadzoną przez Danię od dekady. W 2016 roku Kopenhaga zablokowała sprzedaż dawnej bazy morskiej w Grønnedal chińskiej firmie górniczej. W 2018 roku, gdy w przetargu na rozbudowę grenlandzkich lotnisk pojawił się chiński państwowy koncern budowlany, duński rząd dołożył do inwestycji własne pieniądze, żeby wykluczyć takie finansowanie. Nowa umowa zamienia te doraźne decyzje w zobowiązanie traktatowe, a kontrolę nad jego wykonaniem oddaje wspólnym konsultacjom z amerykańskimi urzędami.

Wieś na południu i pas startowy na wschodzie

Obie nowe lokalizacje to miejsca, w których wojsko już kiedyś było. Narsarsuaq leży na południu, w głębi fiordu Tunulliarfik, i jest jednym z najstarszych punktów amerykańskiej obecności w Arktyce. Bazę Bluie West One zbudowano tam w 1941 roku, po zajęciu Danii przez Niemcy, jako przystanek dla samolotów przerzucanych do Europy. Amerykanie opuścili ją w latach pięćdziesiątych, została cywilna infrastruktura lotniska, a liczba mieszkańców spadła do kilkudziesięciu osób.

Mestersvig leży po przeciwnej stronie wyspy, na wschodnim wybrzeżu, w granicach Parku Narodowego Grenlandii Północno-Wschodniej. Powstał tam po wojnie pas startowy obsługujący kopalnię ołowiu i cynku, a po jej zamknięciu placówkę przejęło duńskie wojsko. Dziś to jedna z baz patrolu Sirius i punkt logistyczny dla całego bezludnego wschodu. Między Narsarsuaq a Mestersvig jest w linii prostej około półtora tysiąca kilometrów, więc te dwie lokalizacje razem z Pituffik na północnym zachodzie obejmują trzy różne kierunki podejścia do wyspy.

Ten rozkład nie jest przypadkowy. Pituffik na północnym zachodzie pilnuje trasy transpolarnej, czyli najkrótszej drogi między Rosją a Ameryką Północną, i od 1961 roku stoi tam radar wczesnego ostrzegania. Mestersvig na wschodzie patrzy na Morze Grenlandzkie i na wyjście rosyjskiej Floty Północnej na Atlantyk. Narsarsuaq na południu leży przy przesmyku między Grenlandią a Islandią, czyli przy zachodnim odcinku linii GIUK, którą w czasie zimnej wojny liczono jako główną bramę dla okrętów podwodnych. Trzy lokalizacje to trzy różne zadania, a nie trzy razy to samo.

Patrol Sirius to jednostka, której nie da się porównać z niczym innym w NATO. Kilkunastu żołnierzy w dwuosobowych zaprzęgach psich patroluje zimą północno-wschodnie wybrzeże, wykonując zadanie, które formalnie jest wykonywaniem duńskiej suwerenności na terenie bez ludności. Patrole trwają miesiącami, a depozyty zaopatrzenia dowozi się latem. To do tej placówki mają wejść Amerykanie.

Trzy stolice, trzy opisy tego samego dokumentu

W Nuuk reakcje są ostrożniejsze niż w Kopenhadze i wyraźnie rozdzielone według partii. Múte B. Egede z Inuit Ataqatigiit, dziś odpowiedzialny w rządzie za sprawy zagraniczne, podkreśla, że dokument uznaje grenlandzkie prawo do samostanowienia i odpowiada stanowisku, które wyspa zajmowała od początku. Naaja H. Nathanielsen z tej samej partii mówi o czasie historycznym i o tym, że z dobrej umowy wszyscy powinni się cieszyć. Anna Wangenheim z Demokraatit przypomina, że alternatywą było ryzyko, które na wyspie nazywano wprost kolonizacją. Z opozycyjnego Naleraq Pele Broberg czekał z oceną do opublikowania tekstu.

Siedem lat od oferty kupna do podpisu

Umowa nie obowiązuje od momentu podpisu. Artykuł XII mówi, że wejdzie w życie w dniu noty dyplomatycznej informującej Waszyngton o zakończeniu koniecznych procedur parlamentarnych przez Królestwo razem z Grenlandią. W praktyce oznacza to Folketing i Inatsisartut, choć ani duńskie, ani grenlandzkie źródła nie potwierdzają na razie, czy chodzi o pełne głosowanie ratyfikacyjne, czy o lżejszy tryb zgody. Tego pytania nie rozstrzyga też sam tekst.

Warto przy okazji zauważyć, czego w dokumencie nie ma. Nie ma liczby żołnierzy, nie ma kosztów, nie ma harmonogramu budowy ani jednego zdania o tym, kto płaci za rozbudowę Pituffik. Nie ma też żadnego zobowiązania Stanów Zjednoczonych wobec Grenlandii poza kontraktami dla miejscowych firm „w maksymalnym możliwym stopniu”. Umowa opisuje uprawnienia jednej strony i procedury dla drugiej, a korzyści zostawia deklaracjom politycznym.

Dla Europy najważniejsze w tym dokumencie jest to, czego udało się uniknąć. Przez półtora roku spór o Grenlandię był najpoważniejszym kryzysem wewnątrz NATO, bo dotyczył terytorium jednego sojusznika, na które otwarcie miał apetyt drugi. Umowa ten spór zamyka w sposób, który w Kopenhadze nazywa się rozszerzeniem współpracy, a w Waszyngtonie stałą kontrolą, i obie strony mogą przy swoich słowach zostać. Cena jest jednak widoczna gołym okiem: sojusznik, który dostał to, czego chciał, używając gróźb, zapamięta, że ta metoda zadziałała.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

NATO

„Stała kontrola” nad Grenlandią. Trzy stolice opisują jedną umowę na dwa sposoby

19 września 2026 · 15:00•12 min czytania

NATOPilne

Szef CIA poleciał do Moskwy. Ostrzeżenie przed uderzeniem w NATO

25 sierpnia 2026 · 20:30•10 min czytania•Aktualizacja 22:15

Europa

Rosyjska fregata odpaliła race w stronę duńskiego śmigłowca. Kopenhaga wzywa ambasadora

16 września 2026 · 16:30•9 min czytania