Wrzesień 1918. Miesiąc, w którym rozpadły się państwa centralne

Na początku września 1918 roku mapa wciąż wyglądała korzystnie dla Berlina. Wojska niemieckie stały na ziemi francuskiej i belgijskiej, kontrolowały Ukrainę i kraje bałtyckie, a traktat brzeski wydawał się trwałym zyskiem. Trzydzieści dni później naczelne dowództwo żądało rozejmu, a cesarz zgadzał się na oddanie władzy parlamentowi.

Rozpad nie zaczął się we Francji. Zaczął się na Bałkanach, gdzie front, o którym w Berlinie prawie nie myślano, pękł w ciągu tygodnia. Potem posypało się wszystko naraz: Palestyna, Macedonia, Kanał Saint-Quentin, Argonne. Naczelne dowództwo po raz pierwszy nie miało czym łatać dziur.

W polskiej pamięci koniec wojny to listopad: powrót Piłsudskiego z Magdeburga, rozbrajanie Niemców, 11 listopada. Ale mechanizm, który to umożliwił, uruchomił się we wrześniu. Bez rozpadu państw centralnych na obcych frontach nie byłoby listopada w Warszawie.

Punkt wyjścia: wiosenne ofensywy, które wyczerpały Niemcy

Aby zrozumieć wrzesień, trzeba cofnąć się do wiosny. Po wyjściu Rosji z wojny Niemcy przerzucili na zachód dziesiątki dywizji i od marca 1918 roku prowadzili serię ofensyw, które miały rozstrzygnąć wojnę przed pełnym wejściem do walki armii amerykańskiej.

Ofensywy przyniosły największe od 1914 roku zdobycze terenowe i nie przyniosły rozstrzygnięcia. Kosztowały natomiast najlepsze oddziały szturmowe, wyszkolone kadry i zapasy, których nie było już czym odtworzyć przy blokadzie morskiej.

Od sierpnia inicjatywa przeszła na stronę aliantów. Rozpoczęła się seria uderzeń nazwana później ofensywą stu dni, prowadzona nie jako jedno wielkie natarcie, lecz jako następujące po sobie ciosy na różnych odcinkach – tak, by przeciwnik nie zdążył przerzucać odwodów.

12 września: Saint-Mihiel, pierwsza samodzielna operacja amerykańska

12 września 1918 roku ruszyła ofensywa przeciw występowi pod Saint-Mihiel – niemieckiemu klinowi wbitemu we francuski front jeszcze w 1914 roku. Po raz pierwszy operację prowadziła samodzielnie Amerykańska Armia Ekspedycyjna pod dowództwem generała Johna Pershinga.

Walki trwały do 15 września i zakończyły się likwidacją występu. Sukces był po części efektem tego, że Niemcy właśnie rozpoczynali wycofywanie się z tego rejonu, ale znaczenie miało co innego: Amerykanie udowodnili, że potrafią planować i prowadzić operację na poziomie armii.

Do tej pory alianci naciskali, by wojska amerykańskie wcielać do formacji francuskich i brytyjskich. Pershing bronił zasady samodzielnej armii. Saint-Mihiel rozstrzygnęło ten spór na jego korzyść i otworzyło drogę do znacznie większej operacji dwa tygodnie później.

15 września: front macedoński pęka w tydzień

Front salonicki uchodził za teatr drugorzędny, na którym od trzech lat niewiele się działo. 15 września 1918 roku generał Louis Franchet d’Espèrey uderzył tam siłami francuskimi, serbskimi, brytyjskimi, greckimi i włoskimi, liczącymi łącznie kilkaset tysięcy żołnierzy.

Natarcie w górzystym terenie przełamało pozycje bułgarskie. 17 i 18 września siły brytyjskie, serbskie i greckie uderzyły w rejonie jeziora Dojran. Front, który stał nieruchomo od 1916 roku, rozsypał się w kilka dni.

Bułgarska armia była wyczerpana, niedożywiona i pozbawiona wiary w sens dalszej walki. Odwrót szybko przerodził się w rozprzężenie, a w kraju wybuchły wystąpienia żołnierskie. 24 września rząd bułgarski poprosił o rozejm, ponowił prośbę 26 września, a 29 września o 22.50 podpisano w Salonikach zawieszenie broni.

Bułgaria: jak pęka najsłabsze ogniwo

Bułgaria przystąpiła do wojny w 1915 roku, licząc na rewanż za klęskę w drugiej wojnie bałkańskiej i na Macedonię. Do 1918 roku zdobyła terytoria, ale zapłaciła za nie cenę, której gospodarka licząca niecałe pięć milionów mieszkańców nie mogła unieść.

Wojsko było niedożywione, żołd realnie bezwartościowy, a w kraju brakowało rąk do pracy w rolnictwie. Do tego doszło poczucie, że sojusznicy traktują Bułgarię instrumentalnie – zwłaszcza po tym, jak część spornych terenów przypadła Turcji.

Gdy 15 września front pękł, armia nie cofnęła się w porządku, lecz zaczęła się rozchodzić. Dezerterzy ruszyli w stronę Sofii, by rozliczyć odpowiedzialnych za wojnę. Od 27 września do 2 października trwało powstanie żołnierskie, w którego trakcie w Radomirze ogłoszono republikę.

Marsz na stolicę odparły oddziały wierne carowi, wsparte przez siły niemieckie i macedońskie. Ferdynand I abdykował jednak 3 października na rzecz syna, Borysa III. Bułgaria wyszła z wojny jako pierwsza i jako pierwsza doświadczyła rozpadu porządku wewnętrznego.

Palestyna: rozpad frontu osmańskiego

W tym samym tygodniu załamał się front osmański w Palestynie. Ofensywa brytyjska rozbiła obronę turecką i rozpoczęła pościg, który w ciągu kilku tygodni doprowadził do zajęcia Damaszku i Aleppo.

Dla Berlina i Wiednia był to trzeci kierunek, na którym w ciągu jednego miesiąca sytuacja przestała być kontrolowana. Rozpad imperium osmańskiego jako partnera wojennego był już wtedy kwestią tygodni, a nie miesięcy.

To zestawienie – Macedonia, Palestyna, Francja – tłumaczy nagłość reakcji niemieckiego dowództwa pod koniec września. Nie chodziło o jedną przegraną bitwę, lecz o jednoczesne pękanie całej konstrukcji sojuszu.

26 września: Meuse-Argonne, największa bitwa w historii armii USA

26 września ruszyła ofensywa Meuse-Argonne – natarcie na froncie między Mozą a Lasem Argońskim, prowadzone przez ponad milion żołnierzy amerykańskich wspieranych przez wojska francuskie. Operacja trwała do zawieszenia broni 11 listopada.

Był to najkrwawszy bój w dziejach armii Stanów Zjednoczonych. Teren sprzyjał obronie, a wojska amerykańskie – liczne, ale niedoświadczone – płaciły wysoką cenę za każdą zdobytą rubież. Postępy pierwszych dni były znacznie mniejsze od zakładanych.

Znaczenie operacji nie polegało jednak na tempie. Meuse-Argonne wiązało niemieckie odwody na kluczowym odcinku i uniemożliwiało ich przerzut tam, gdzie Brytyjczycy i Francuzi uderzali na Linię Hindenburga.

29 września: Linia Hindenburga przestaje istnieć

Linia Hindenburga była systemem umocnień budowanym od 1916 roku: betonowe schrony, gęste pola minowe, pasy drutu kolczastego i przeszkoda wodna w postaci Kanału Saint-Quentin. Niemieckie dowództwo uważało ją za pozycję, której nie da się przełamać czołowym natarciem.

29 września brytyjska 46 Dywizja sforsowała kanał, częściowo w kamizelkach ratunkowych zabranych z promów przez Kanał La Manche. Do wieczora pozycja była przełamana na szerokim odcinku.

Zdjęcie wykonane kilka dni później na moście Riqueval – generał przemawiający do żołnierzy stłoczonych na skarpie kanału – stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów tej wojny. Utrwaliło moment, w którym ostatnia wielka niemiecka pozycja obronna na zachodzie przestała mieć znaczenie.

Narada w Spa: dowództwo żąda rozejmu

29 września 1918 roku, w niedzielę, w kwaterze głównej w belgijskim Spa zebrali się Hindenburg, Ludendorff, sekretarz stanu spraw zagranicznych Paul von Hintze, kanclerz Georg von Hertling i cesarz Wilhelm II. Wojskowi obradowali od rana, cesarz i kanclerz dołączyli po południu.

Ludendorff i Hindenburg oświadczyli, że Rzesza nie jest w stanie kontynuować wojny, i zażądali szybkiego otwarcia rozmów o zawieszeniu broni. Celem było uniknięcie okupacji terytorium Niemiec i całkowitej klęski militarnej, zanim front się rozsypie.

Tego samego dnia zapadła druga decyzja: przekształcenie Niemiec w monarchię parlamentarną. Kanclerz Hertling podał się do dymisji, a 30 września jego miejsce zajął książę Maks Badeński. Reformy poszły szybko – 24 października wprowadzono powszechne prawo wyborcze w Prusach.

To rozdzielenie ról miało długie konsekwencje. Wojskowi zażądali rozejmu, po czym oddali jego wynegocjowanie i podpisanie politykom cywilnym. Kilka tygodni później zaczęła krążyć teza, że armia niepokonana w polu została ugodzona nożem w plecy przez własne społeczeństwo.

Austro-Węgry: rozpad zaczyna się od środka

Monarchia naddunajska od klęski galicyjskiej w 1914 roku nie prowadziła już samodzielnych wielkich operacji. Do września 1918 roku była wyczerpana gospodarczo, a jej armia trzymała się na niemieckim wsparciu i na resztkach dawnej dyscypliny.

Wyjście Bułgarii z wojny odsłoniło południową granicę monarchii i przecięło połączenie z Turcją. W tym samym czasie na froncie włoskim narastał nacisk, a w kraju rady narodowe poszczególnych narodów zaczynały działać jak zalążki własnych państw.

Rozpad postępował szybciej niż działania wojenne. W ciągu października powstawały kolejne ośrodki władzy – czeskie, południowosłowiańskie, węgierskie, polskie – a armia przestawała reagować na rozkazy z Wiednia. Rozejm w Villa Giusti podpisano 3 listopada, gdy państwa, w którego imieniu go zawierano, właściwie już nie było.

Dla ziem polskich miało to konkretne przełożenie. To właśnie w Galicji, najwcześniej ze wszystkich zaborów, władza austriacka po prostu przestała funkcjonować, a jej miejsce zaczęły zajmować polskie struktury lokalne.

Polski wrzesień 1918: armia uznana, państwa jeszcze nie ma

Podczas gdy w Spa zapadały decyzje o rozejmie, sprawa polska po raz pierwszy od rozbiorów uzyskała wymiar wojskowy uznawany przez mocarstwa. 28 września 1918 roku państwa ententy uznały Armię Polską we Francji za samodzielną, sojuszniczą i jedyną armię polską walczącą u ich boku.

4 października Komitet Narodowy Polski wyznaczył generała Józefa Hallera na dowódcę armii, a dwa dni później złożył on przysięgę przed frontem 1 Dywizji Strzelców Polskich w rejonie Nancy. Formację, od barwy francuskich mundurów, nazwano Błękitną Armią.

Znaczenie tej decyzji trudno przecenić. Polacy walczyli dotąd w armiach trzech zaborców i w formacjach ochotniczych podporządkowanych obcym dowództwom. Po raz pierwszy istniało wojsko polskie uznawane przez zwycięską koalicję za jej sojusznika, a nie za oddział pomocniczy.

Reszta stała się możliwa dopiero dzięki rozpadowi opisanemu w tym tekście. Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość 7 października 1918 roku, kilka dni po tym, jak Niemcy poprosiły o rozejm. Piłsudski wyszedł z Magdeburga 8 listopada i dotarł do Warszawy 10 listopada – dwa dni przed formalnym końcem wojny.

Dlaczego rozpad przyszedł akurat wtedy

Załamanie nie było skutkiem jednej klęski. Złożyły się na nie cztery procesy, z których każdy narastał od miesięcy, a które zbiegły się w czasie właśnie we wrześniu.

Do tego doszedł czynnik rzadziej wymieniany: metoda alianckich uderzeń. Zamiast jednej wielkiej ofensywy prowadzono serię ciosów na różnych odcinkach i w różnym czasie, tak by przeciwnik nie zdążył przerzucać odwodów. Przy braku rezerw taka taktyka była zabójcza.

Sześć tygodni od Spa do Compiègne

Od narady w Spa do podpisania rozejmu minęło sześć tygodni, wypełnionych negocjacjami, kolejnymi klęskami i rozpadem monarchii. 26 października Ludendorff został zdymisjonowany. W tym samym czasie sypały się kolejne fronty i kolejne państwa.

Rachunek czterech lat

Wojna, która miała się skończyć przed opadnięciem liści w 1914 roku, trwała cztery lata i trzy miesiące. Skala strat była bezprecedensowa i zmieniła demografię całych roczników.

Z perspektywy Warszawy wyglądało to jak zbieg okoliczności bez precedensu: trzy mocarstwa, które przez sto dwadzieścia trzy lata gwarantowały sobie nawzajem trwałość rozbiorów, upadły niemal jednocześnie. W rzeczywistości był to skutek jednego procesu, którego punktem zwrotnym był właśnie wrzesień 1918.

Cztery mity o końcu wojny

Koniec I wojny światowej obrósł uproszczeniami szybciej niż jej początek – między innymi dlatego, że przegrani mieli powód, by opowiedzieć go inaczej, niż się wydarzył.

• Mit: Niemcy przegrały przez rewolucję w kraju. Żądanie rozejmu wysunęło naczelne dowództwo 29 września, ponad miesiąc przed wybuchem rewolucji listopadowej.
• Mit: armia niemiecka nie została pokonana w polu. Front zachodni cofał się nieprzerwanie od sierpnia, Linia Hindenburga padła, a rezerw nie było już czym uzupełniać.
• Mit: to Amerykanie wygrali wojnę. Ich wkład był decydujący jako czynnik przewagi liczebnej i materiałowej, ale rozstrzygające uderzenia prowadzili we wrześniu Brytyjczycy, Francuzi, Serbowie i Grecy.
• Mit: rozejm był kapitulacją. Formalnie było to zawieszenie broni na warunkach uniemożliwiających wznowienie walki; traktat pokojowy podpisano dopiero w czerwcu 1919 roku w Wersalu.
• Mit: Polska odzyskała niepodległość 11 listopada. Proces trwał od października 1918 do 1922 roku, a data listopadowa upamiętnia przejęcie władzy wojskowej przez Piłsudskiego, nie zakończenie budowy państwa.

Ocena: co naprawdę wydarzyło się we wrześniu 1918

Najuczciwsze podsumowanie brzmi tak: wrzesień 1918 rozstrzygnął wojnę, choć jej nie zakończył. Wszystko, co nastąpiło potem – rozejmy, abdykacje, rewolucje i nowe państwa – wynikało z decyzji podjętych w tym jednym miesiącu, gdy stało się jasne, że państwa centralne nie mają już czym walczyć.

Dla Polski był to miesiąc, w którym otworzyło się okno. Uznanie Błękitnej Armii, deklaracja Rady Regencyjnej i rozpad wszystkich trzech mocarstw zaborczych złożyły się na sytuację bez precedensu od 1795 roku. Niepodległość ogłoszona w listopadzie była możliwa, ponieważ wrzesień usunął tych, którzy mogli jej zapobiec.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

I wojna światowa

Bitwa nad Marną 1914. Wrzesień, który przesądził o kształcie wojny

9 września 2026 · 06:00•49 min czytania

I wojna światowa

Bitwa galicyjska 1914. Wojna na polskich ziemiach

11 września 2026 · 06:00•51 min czytania

XIX wiek

Wojna francusko-pruska 1870. Narodziny cesarstwa i zarodek następnej wojny

19 września 2026 · 08:00•42 min czytania