Lotniskowce US Navy. Od deski na krążowniku do pierwszego pokładu

Przez pół wieku najważniejszym okrętem każdej floty był pancernik. Mierzono nim siłę państw, liczono go w traktatach i budowano wokół niego całe marynarki. Dziś jego miejsce zajmuje lotniskowiec, a Stany Zjednoczone mają ich więcej niż wszystkie inne państwa razem wzięte. Ta zmiana nie przyszła od razu i nie była oczywista. Zaczęła się od drewnianej deski przybitej do dziobu krążownika i od cywilnego pilota, który nigdy nie służył w marynarce.

Dwie deski i dwadzieścia jeden lin

Jesienią 1910 roku amerykańska marynarka nie miała ani jednego samolotu. Sekretarz marynarki George von Lengerke Meyer wyznaczył jednak kapitana Washingtona Irvinga Chambersa do śledzenia postępów lotnictwa i oceny, czy może się ono przydać flocie. Chambers szukał kogoś, kto pokaże w praktyce, że samolot da się wypuścić z okrętu. Znalazł Eugene’a Ely’ego, pilota pracującego dla wytwórni Glenna Curtissa.

14 listopada 1910 roku na redzie Hampton Roads w Wirginii Ely wystartował z drewnianej platformy długości 83 stóp, czyli około 25 metrów, zbudowanej nad dziobem lekkiego krążownika Birmingham. Maszyna Curtissa po zjechaniu z rampy opadła tak nisko, że koła dotknęły wody. Rozbryzg zalał pilotowi gogle, więc zamiast okrążyć okręt, jak planował, Ely poleciał prosto do brzegu i wylądował na najbliższej plaży. Samolot wystartował z okrętu po raz pierwszy w historii.

Start był połową zadania. Samolot, który wystartował z okrętu, musiał gdzieś wylądować, a na morzu nie ma lotnisk. Dwa miesiące później, 18 stycznia 1911 roku, Ely podszedł do lądowania na krążowniku pancernym Pennsylvania zakotwiczonym w Zatoce San Francisco. Na rufie zbudowano platformę z sosnowych desek o wymiarach 130 na 32 stopy, mniej więcej 40 na 10 metrów. W poprzek leżało 21 lin, każda na obu końcach obciążona workiem z piaskiem ważącym 50 funtów, i uniesiona osiem cali nad pokładem.

Pod kadłubem samolotu zamontowano trzy haki, które miały zaczepiać o kolejne liny i wytracać prędkość ciągnięciem worków. Układ zaprojektował i zbudował Hugh Robinson, pilot i były artysta cyrkowy. Był to pierwszy w historii hak hamujący, prosty przodek urządzeń, które do dziś zatrzymują samoloty na pokładach lotniskowców. Zadziałał: samolot zatrzymał się na platformie. Po niespełna godzinie Ely wystartował z tego samego pokładu i wrócił na ląd.

Jedenaście lat bez pokładu

W 1911 roku marynarka kupiła pierwsze samoloty i wysłała pierwszych oficerów na szkolenie do Curtissa. Porucznik Theodore Ellyson został pierwszym lotnikiem morskim w historii US Navy, z numerem jeden na liście. W 1914 roku w Pensacoli na Florydzie powstała stacja lotnicza, która do dziś jest kolebką amerykańskiego lotnictwa morskiego. Jeszcze w tym samym roku wodnosamoloty marynarki wykonywały loty rozpoznawcze podczas interwencji w meksykańskim Veracruz. Było to pierwsze bojowe użycie samolotów przez amerykańską flotę.

Przez całą dekadę amerykańskie lotnictwo morskie rozwijało się jednak obok okrętów, a nie na nich. Wodnosamoloty startowały z wody i na nią wracały. Krążowniki i pancerniki dostawały katapulty, z których wystrzeliwano maszyny rozpoznawcze, a te po locie siadały na wodzie obok okrętu i były podnoszone dźwigiem. Pierwszego takiego startu z katapulty na okręcie w ruchu dokonał komandor porucznik Henry Mustin w listopadzie 1915 roku z krążownika North Carolina. Samolot był w tym układzie okiem artylerii okrętowej, a nie samodzielną bronią.

Pierwsza wojna światowa zastała Amerykanów z kilkudziesięcioma maszynami. Pierwszy oddział lotnictwa morskiego, który dotarł do Europy w czerwcu 1917 roku, liczył siedmiu oficerów i 122 marynarzy pod dowództwem porucznika Kennetha Whitinga. Przypłynął na pokładzie węglowca Jupiter. Pięć lat później ten sam okręt, przebudowany według pomysłu tego samego Whitinga, stał się pierwszym amerykańskim lotniskowcem. O tym opowiada kolejny odcinek.

W tym samym czasie Brytyjczycy poszli dalej. W lipcu 1918 roku siedem Sopwithów Camel wystartowało z przebudowanego krążownika liniowego Furious i zbombardowało niemiecką bazę sterowców w Tondern, niszcząc dwa zeppeliny. Był to pierwszy w historii nalot przeprowadzony z pokładu okrętu. We wrześniu tego samego roku Royal Navy przyjęła do służby Argusa, pierwszy okręt z pokładem lotniczym ciągnącym się przez całą długość kadłuba. Amerykanie, którzy wymyślili start i lądowanie na okręcie, zostali w tyle.

Bomba kontra pancernik

Po wojnie spór o przyszłość lotnictwa wybuchł nie w marynarce, tylko w armii. Generał brygady William „Billy” Mitchell, zastępca szefa lotnictwa wojsk lądowych, twierdził publicznie, że bombowce czynią pancerniki bezużytecznymi, a obrona wybrzeży powinna przejść w ręce jednolitych sił powietrznych. Żeby to udowodnić, doprowadził do wspólnych prób armii i marynarki na przejętych niemieckich okrętach, zakotwiczonych u wybrzeży Wirginii. 1 maja 1921 roku zebrał w tym celu 1 Tymczasową Brygadę Lotniczą na lotnisku Langley Field.

Najważniejszym celem był pancernik Ostfriesland, weteran bitwy jutlandzkiej, przekazany Stanom Zjednoczonym jako łup wojenny. 21 lipca 1921 roku bombowce Mitchella zrzuciły na niego w krótkich odstępach sześć bomb ważących po 2000 funtów, czyli około 900 kilogramów. Kilka z nich eksplodowało w wodzie tuż przy burcie. Pancernik zatonął o 12:40, około 22 minuty po pierwszym trafieniu.

Pokaz wywołał burzę. Marynarka narzuciła wcześniej zasady, które miały pozwolić ocenić skutki każdego trafienia, a Mitchell ich nie przestrzegał, bo zależało mu na zatopieniu, a nie na pomiarach. Admirałowie wskazywali, że Ostfriesland stał w miejscu, nie strzelał do samolotów i nie miał załogi, która walczyłaby z przeciekami. Mitchell odpowiadał, że żaden pancernik nie oprze się bombom, jeśli samolotów będzie dość. Obie strony miały po części rację, i obie wyciągnęły z pokazu wnioski, które potwierdzały to, co myślały przed nim.

Dla marynarki najważniejszym skutkiem sporu okazało się coś, czego Mitchell nie chciał. Latem 1921 roku powstało Biuro Aeronautyki, osobny urząd marynarki odpowiedzialny za projektowanie, zakupy i utrzymanie samolotów. Jego pierwszym szefem, od 26 lipca 1921 roku, został kontradmirał William Moffett, dawny dowódca pancernika i kawaler Medalu Honoru za Veracruz. Moffett przez dwanaście lat bronił samodzielności lotnictwa morskiego przed pomysłami połączenia go z lotnictwem armii i przekonywał flotę, że samolot jest jej bronią, a nie konkurencją.

Traktat, który wymusił lotniskowce

Ostatecznie o losie amerykańskich lotniskowców przesądzili nie lotnicy, lecz dyplomaci. Jesienią 1921 roku w Waszyngtonie zebrała się konferencja w sprawie ograniczenia zbrojeń morskich. Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Japonia wchodziły właśnie w kolejny wyścig pancerników, na który żadnej z nich nie było stać. Traktat podpisany 6 lutego 1922 roku zatrzymał go: wprowadził stosunek tonażu okrętów liniowych 5 do 5 do 3 do 1,75 do 1,75 dla Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Francji i Włoch, nakazał złomowanie części okrętów i wstrzymał budowę nowych.

Traktat po raz pierwszy zdefiniował lotniskowiec jako okręt wojenny o wyporności ponad 10 tysięcy ton, zbudowany wyłącznie do startów i lądowań samolotów. Każde z państw dostało na takie okręty osobny limit łącznego tonażu. Pojedynczy lotniskowiec mógł mieć najwyżej 27 tysięcy ton i dziesięć dział kalibru do ośmiu cali. Był jednak wyjątek, który zmienił wszystko: każde państwo mogło przerobić na lotniskowce dwa kadłuby okrętów liniowych przeznaczonych do złomowania, o wyporności do 33 tysięcy ton każdy.

Ludzie, którzy zbudowali lotniskowiec

Sama instytucja nie wystarczała. Ktoś musiał jeszcze dowodzić nowymi okrętami. W 1925 roku prezydencka komisja pod przewodnictwem Dwighta Morrowa, powołana po kolejnym publicznym ataku Mitchella na armię i marynarkę, zaleciła, żeby lotniskowcami, tendrami lotniczymi i szkołami lotniczymi dowodzili wyłącznie lotnicy. Kongres przyjął to w ustawie z 24 czerwca 1926 roku. Skutek był nieoczekiwany: doświadczeni oficerowie floty, którzy chcieli dowodzić lotniskowcami, musieli najpierw nauczyć się latać.

Na kursy do Pensacoli ruszyli kapitanowie i komandorzy w wieku, w którym zwykle kończy się karierę pilota. Ernest King dostał skrzydła lotnika w 1927 roku, mając 48 lat. William Halsey zrobił to w 1935 roku, w wieku 52 lat. Obaj dowodzili potem flotą w wojnie na Pacyfiku, King jako szef operacji morskich, Halsey jako dowódca zespołów lotniskowców. Przepis z 1926 roku sprawił, że w 1941 roku ludzie decydujący o użyciu lotniskowców rozumieli je od środka.

Jak czytać tę serię

Od jutra opisujemy po kolei każdy okręt. Kolejność wyznaczają numery burtowe, bo tak liczyła je sama marynarka: od CV-1 dla Langleya przez kolejne numery do CVN-79, drugiego okrętu klasy Ford. Każdy odcinek zaczyna się od karty okrętu, a potem prowadzi przez budowę, służbę, przebudowy i koniec służby. Bitwy opisujemy z perspektywy okrętu: co robił, co go trafiło, ilu ludzi stracił. Pełne opracowania bitew, od Morza Koralowego po Leyte, powstaną w osobnym cyklu.

Duże klasy dostają osobne materiały wprowadzające, żeby opis techniki nie powtarzał się w każdym odcinku. Tak będzie z 24 lotniskowcami typu Essex, dziewięcioma lekkimi lotniskowcami typu Independence i dziesięcioma atomowymi Nimitzami. W małych klasach opis klasy trafi do tekstu o pierwszym okręcie. Każdy odcinek ma też sekcję o nazwie, bo marynarka przenosiła imiona zatopionych okrętów na nowe, czasem jeszcze w tym samym roku. Lexington, Yorktown, Wasp i Hornet pływały po dwa razy, a Enterprise niedługo będzie miał trzeciego następcę.

Jutro odcinek drugi: USS Langley, okręt, który zaczął życie jako węglowiec z pierwszym w amerykańskiej flocie napędem elektrycznym, przez piętnaście lat uczył marynarkę latać, a zginął w 1942 roku u wybrzeży Jawy, wioząc samoloty dla armii.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Marynarka wojenna

Lotniskowce US Navy. Osiem okrętów, pięć wraków. Bilans pierwszego sezonu

7 października 2026 · 07:00•8 min czytania

Marynarka wojenna

USS Ranger (CV-4). Pierwszy lotniskowiec od stępki i jego wojna na Atlantyku

2 października 2026 · 07:00•26 min czytania

Marynarka wojenna

USS Lexington (CV-2). Krążownik liniowy, który traktat zamienił w lotniskowiec

30 września 2026 · 07:00•45 min czytania