Enigma. Jak trzej Polacy złamali szyfr, którego nie dało się złamać

Pod koniec 1932 roku dwudziestosiedmioletni matematyk siedział w warszawskim biurze nad kartkami pełnymi permutacji i próbował odtworzyć wnętrze maszyny, której nigdy nie widział. Nie miał jej schematu ani zdobytego egzemplarza. Miał układ równań i przekonanie, że da się je rozwiązać.

Marian Rejewski rozwiązał je w kilka tygodni. Odtworzył okablowanie wszystkich wirników i walca odwracającego niemieckiej Enigmy – rzecz, którą kryptolodzy brytyjscy i francuscy uznawali wtedy za niewykonalną.

Siedem lat później, gdy niemieckie zmiany przerosły możliwości polskiego budżetu, Warszawa oddała cały ten dorobek Francji i Wielkiej Brytanii. Pięć tygodni przed wybuchem wojny. To jest historia najbardziej udanego przedsięwzięcia technicznego Drugiej Rzeczypospolitej – i najdłużej przemilczanego.

Czym była Enigma

Enigma wyglądała jak maszyna do pisania w drewnianej skrzynce. Naciśnięcie klawisza zamykało obwód elektryczny, który przechodził przez łącznicę kablową, następnie przez trzy obracające się wirniki, odbijał się od walca odwracającego i wracał przez wirniki i łącznicę, zapalając lampkę z inną literą.

Po każdym naciśnięciu klawisza wirniki się przesuwały, więc ta sama litera wpisana dwa razy dawała dwa różne wyniki. Szyfr był polialfabetyczny o gigantycznym okresie – i, co równie ważne, w pełni odwracalny: ta sama maszyna z tym samym ustawieniem deszyfrowała tekst.

Liczbę możliwych ustawień szacowano na wielkości astronomiczne. Największy wkład wnosiła łącznica kablowa, na której operator łączył ze sobą pary liter. To ją Niemcy uważali za element gwarantujący bezpieczeństwo, i to ją Rejewski umiał wyłączyć z rachunku.

Decyzja, która przesądziła o wszystkim: zatrudnić matematyków

W latach dwudziestych kryptologię traktowano w Europie jako dziedzinę pokrewną lingwistyce. Łamaniem szyfrów zajmowali się filolodzy, znawcy języków i ludzie o zdolnościach do łamigłówek. Polskie Biuro Szyfrów doszło do wniosku, że nowoczesna maszyna wymaga innego przygotowania.

W 1929 roku zorganizowano w Poznaniu tajny kurs kryptologii dla studentów matematyki znających niemiecki. Miasto wybrano nieprzypadkowo: Wielkopolska była przez ponad sto lat pod zaborem pruskim, więc znajomość niemieckiego była tam powszechna.

Z kursu wyłoniono trzech ludzi: Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego. Rejewski uzyskał tytuł magistra 1 marca 1929 roku, latem 1930 objął asystenturę na Uniwersytecie Poznańskim i pracował na część etatu w poznańskiej filii Biura Szyfrów. 1 września 1932 roku przeniósł się do Warszawy.

To była decyzja organizacyjna, nie odkrycie. Ktoś uznał, że maszynę zbudowaną na permutacjach trzeba atakować teorią permutacji, i zatrudnił ludzi, którzy ją znali. Cała reszta wynikła z tego wyboru.

Grudzień 1932: równania zamiast maszyny

W październiku 1932 roku Rejewski dostał zadanie: Enigma. Pracował sam, w oddzielnym pokoju, nie wiedząc początkowo, że koledzy dostali inne fragmenty tego samego problemu.

Punktem zaczepienia była procedura niemiecka. Operator wybierał klucz wiadomości i nadawał go dwukrotnie na początku depeszy. To podwojenie tworzyło zależność między pierwszą a czwartą, drugą a piątą i trzecią a szóstą literą – zależność, którą dało się zapisać jako iloczyn permutacji.

Rejewski wyprowadził z tego układ równań opisujących okablowanie wirników. Układ miał jednak zbyt wiele niewiadomych, dopóki nie dało się usunąć wpływu łącznicy kablowej. I tu wszedł wywiad.

Około 9–10 grudnia 1932 roku major Gustave Bertrand z francuskiego wywiadu przekazał Polakom materiały zdobyte od Hansa-Thilo Schmidta, urzędnika niemieckiego biura szyfrów. Wśród nich były ustawienia maszyny na wrzesień i październik 1932. To pozwoliło wyeliminować składową odpowiadającą za łącznicę.

Do końca grudnia 1932 roku Rejewski znał okablowanie wszystkich wirników i walca odwracającego. Od tego momentu Polska mogła budować własne kopie Enigmy i czytać niemiecką korespondencję.

Siedem lat wyścigu: cyklometr, płachty, bomba

Złamanie okablowania nie kończyło pracy, lecz ją zaczynało. Niemcy zmieniali klucze codziennie, więc każdego dnia trzeba było od nowa ustalać ustawienie wirników i połączenia łącznicy. Kolejne lata to historia mechanizowania tej pracy.

Około 1935 roku powstał katalog kart charakterystyk oraz cyklometr – urządzenie zbudowane z dwóch połączonych zestawów wirników, służące do wyliczania permutacji cyklicznych. Metoda kart charakterystyk miała tę zaletę, że była niezależna od liczby połączeń na łącznicy.

1 października 1936 roku Niemcy zwiększyli liczbę połączeń na łącznicy, unieważniając wcześniejszą metodę rusztu. 15 sierpnia 1938 roku zmienili procedurę wyboru kluczy, co unieważniło katalog kart charakterystyk.

Odpowiedzią były dwa nowe narzędzia. Henryk Zygalski opracował płachty perforowane – arkusze z otworami, które po nałożeniu na siebie wskazywały możliwe ustawienia wirników, niezależnie od łącznicy. Rejewski zaprojektował bombę kryptologiczną: zestaw sześciu połączonych kopii Enigmy, przeszukujący ustawienia automatycznie i znajdujący klucz dzienny w około dwie godziny.

Do połowy listopada 1938 roku zbudowano sześć bomb kryptologicznych. Miesiąc później niemieckie zmiany sprawiły, że potrzeba było sześćdziesięciu. Polska nie miała na to ani pieniędzy, ani czasu.

26 lipca 1939: spotkanie w Pyrach

W lipcu 1939 roku, gdy wojna była już kwestią miesięcy, polski wywiad podjął decyzję, której konsekwencje sięgnęły daleko poza wojnę. Zaproszono przedstawicieli wywiadu francuskiego i brytyjskiego do ośrodka w Pyrach pod Warszawą.

26 lipca 1939 roku Rejewski i jego zespół zaprezentowali gościom całość: metodę matematyczną, płachty Zygalskiego, bombę kryptologiczną i zbudowane w Polsce kopie Enigmy. Brytyjczycy i Francuzi dostali też egzemplarze maszyn do zabrania ze sobą.

Reakcja gości jest dobrze udokumentowana i sprowadzała się do zaskoczenia. Brytyjczycy pracowali nad Enigmą bez powodzenia i zakładali, że Polacy chcą się czegoś od nich dowiedzieć. Zamiast tego dostali gotowe rozwiązanie problemu, który uważali za nierozwiązywalny.

Wrzesień 1939: ewakuacja

Na początku września Biuro Szyfrów opuściło Warszawę. Sprzęt zniszczono lub zakopano, dokumentację spalono. Zespół ruszył na południowy wschód razem z innymi instytucjami państwowymi.

17 września 1939 roku, tego samego dnia, w którym granicę wschodnią przekroczyła Armia Czerwona, kryptolodzy przeszli do Rumunii. Stamtąd, przez Francję, dotarli do ośrodka pod Paryżem, gdzie 20 października 1939 roku wznowiono prace pod kryptonimem PC Bruno.

Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku ośrodek ewakuowano do Algierii, a 1 października 1940 roku otwarto placówkę Cadix na terenie Francji Vichy. Rejewski pracował tam pod nazwiskiem Pierre Ranaud.

9 stycznia 1942 roku, podczas katastrofy statku Lamoricière, zginął Jerzy Różycki. Miał trzydzieści dwa lata. Był pierwszym z trójki, który nie doczekał końca wojny.

W listopadzie 1942 roku, po wkroczeniu Niemców do strefy Vichy, ewakuowano Cadix. Rejewski i Zygalski przeszli 29 stycznia 1943 roku przez Pireneje do Hiszpanii, a 3 sierpnia 1943 roku dotarli samolotem do Wielkiej Brytanii.

Co z tego wyrosło w Bletchley Park

Brytyjczycy rozwinęli polskie podstawy w skali, na którą Polska nie miała środków. Alan Turing i Gordon Welchman zaprojektowali własną maszynę – bombę brytyjską – działającą na innej zasadzie niż polska, ale rozwiązującą ten sam problem.

Różnica polegała na tym, że polska bomba wykorzystywała słabość procedury z podwojonym kluczem, a brytyjska opierała się na przewidywanych fragmentach tekstu jawnego. Gdy Niemcy zlikwidowali podwojenie klucza, polska metoda przestała działać, brytyjska działała dalej.

To rozróżnienie jest ważne i bywa gubione po obu stronach sporu. Bletchley Park nie skopiowało polskiej metody – zbudowało własną. Zrobiło to jednak, wiedząc już, że Enigmę da się złamać, znając jej okablowanie i mając w ręku działające narzędzia. Start z takiego punktu i start od zera to dwie różne rzeczy.

Trzydzieści cztery lata milczenia

Rejewski wrócił do Polski w listopadzie 1946 roku. Do 1950 roku pracował w fabryce Kabel Polski w Bydgoszczy, potem w administracji. Nie mógł opowiadać o tym, co robił, a i tak nikt by tego nie ogłosił.

Brytyjczycy objęli całą sprawę Enigmy ścisłą tajemnicą, obowiązującą przez dziesięciolecia po wojnie. Powód był praktyczny: maszyny szyfrujące tego typu były po 1945 roku używane przez wiele państw i utrzymywanie ich w przekonaniu o bezpieczeństwie szyfru miało wymierną wartość wywiadowczą.

Dopiero w 1973 roku ujawniono publicznie polski udział w złamaniu Enigmy. W 1967 roku Rejewski spisał wspomnienia i złożył je w Wojskowym Instytucie Historycznym. Zmarł 13 lutego 1980 roku w Warszawie.

Przez dziesięciolecia w opracowaniach zachodnich historia zaczynała się od Bletchley Park. Korekta trwa do dziś i nie polega na odbieraniu zasług Turingowi, lecz na przywróceniu właściwej kolejności zdarzeń.

Pięć mitów o polskiej Enigmie

Ta historia jest opowiadana na dwa przesadzone sposoby: albo Polacy nie mieli z nią nic wspólnego, albo złamali wszystko sami i Brytyjczycy tylko przepisali gotowe. Oba obrazy są fałszywe.

• Mit: Polacy ukradli Enigmę albo dostali maszynę od szpiega. Rejewski odtworzył okablowanie matematycznie; materiały wywiadowcze zawierały ustawienia, nie schemat maszyny.
• Mit: to Brytyjczycy złamali Enigmę, a Polacy tylko coś podpowiedzieli. Do lipca 1939 roku Brytyjczycy nie mieli działającej metody; wszystko, od okablowania po bombę, otrzymali od strony polskiej.
• Mit: Bletchley Park tylko skopiowało polskie rozwiązania. Bomba Turinga i Welchmana działała na innej zasadzie i przetrwała zmiany, po których polska metoda przestała być użyteczna.
• Mit: Polacy przestali łamać Enigmę, bo popełnili błąd. Przeszkodą była skala: po zmianach z przełomu 1938 i 1939 roku potrzeba było sześćdziesięciu bomb i tylu kompletów płacht.
• Mit: polski wkład ujawniono zaraz po wojnie. Sprawa pozostawała tajna do 1973 roku, a Rejewski przez ten czas pracował w fabryce kabli.

Kalendarium

Ocena: co to naprawdę znaczyło

Trudno wskazać w dwudziestoleciu przedsięwzięcie o lepszym stosunku nakładów do efektu. Kilku ludzi, biuro i budżet, który przy inwestycjach takich jak Gdynia czy Centralny Okręg Przemysłowy był niezauważalny, dały rezultat oddziałujący na przebieg całej wojny światowej.

Jest w tym też lekcja o granicach. Polska potrafiła rozwiązać problem naukowy na poziomie światowym i nie potrafiła sfinansować jego przemysłowej skali. Ten sam wzorzec widać w lotnictwie i w programie zbrojeniowym: pomysły nadążały, produkcja nie.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Dwudziestolecie międzywojenne

Centralny Okręg Przemysłowy. Państwo, które budowało przemysł na kredyt

16 września 2026 · 06:00•47 min czytania

Dwudziestolecie międzywojenne

Gdynia. Jak zbudowano port i miasto od zera

14 września 2026 · 06:00•48 min czytania

Dwudziestolecie międzywojenne

Bitwa nad Niemnem 1920. Zapomniane rozstrzygnięcie

20 września 2026 · 06:00•49 min czytania