29 września 1939. Modlin składa broń, prezydent składa urząd

29 września 1939 roku o godzinie ósmej rano gen. Wiktor Thommée podpisał kapitulację twierdzy Modlin. Poddawał piętnaście tysięcy ludzi, w tym tysiące rannych, w miejscu, którego Niemcy nie zdołali zdobyć. Tego samego dnia w rumuńskim Bicaz prezydent Ignacy Mościcki, internowany od dwunastu dni, złożył podpis pod własną rezygnacją i wyznaczył następcę. Był to ostatni akt urzędowy Drugiej Rzeczypospolitej wykonany przez jej przedwojennego prezydenta i zarazem ten, który przesądził, że urząd nie wygasł.

Modlin: ósma rano na szosie do Nowego Dworu

Twierdza Modlin była w drugiej połowie września najsilniejszym po Warszawie punktem oporu w centralnej Polsce. Broniło jej około piętnastu tysięcy żołnierzy: resztki armii „Łódź”, którą gen. Wiktor Thommée przejął na początku kampanii, oddziały, które przebiły się spod Warszawy, i załoga samej twierdzy. Obrona opierała się na dziewiętnastowiecznych fortyfikacjach, przystosowywanych naprędce do wojny, której nie przewidywały.

Pod koniec września w twierdzy kończyła się amunicja, brakowało wody i środków opatrunkowych, a liczba rannych i uchodźców przekraczała możliwości szpitali polowych. W ostatnich dniach walczono już niemal wyłącznie bronią ręczną. Thommée wytrzymał jednak dzień dłużej niż stolica i przystąpił do rozmów dopiero 28 września, po tym jak dotarła do niego wiadomość o kapitulacji Warszawy.

Akt podpisano 29 września o godzinie ósmej rano. Gen. Thommée spotkał się z gen. piechoty Adolfem Straussem, dowódcą niemieckiego II Korpusu Armijnego, pod Suchocinem na szosie z Jabłonnej do Nowego Dworu Mazowieckiego. Dalsze rozmowy prowadzono w pałacu w Jabłonnej i w wagonie kolejowym; te sceny utrwalili niemieccy fotoreporterzy, których zdjęcia trafiły później do zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Osobnym problemem byli ranni. W twierdzy i okolicznych punktach opatrunkowych znajdowało się ich kilka tysięcy, przy braku środków opatrunkowych, wody i możliwości ewakuacji. To ich położenie, obok wyczerpania amunicji, było głównym argumentem przywoływanym przez gen. Thommée przy podejmowaniu decyzji o rokowaniach. Zapis o zaopatrzeniu rannych w niezbędne środki znalazł się w warunkach kapitulacji i był realizowany częściowo.

Warszawa: wychodzenie

W stolicy trwało wykonywanie warunków podpisanych poprzedniego dnia na Rakowcu. Oddziały zbierały się w wyznaczonych punktach, składały uzbrojenie i formowały kolumny, które ruszały na zachód, do obozów przejściowych. Termin złożenia broni wyznaczono na 30 września do godziny dwunastej. Oficerowie zachowywali broń białą i szli do oflagów; wobec podoficerów i szeregowych obowiązywał zapis o zwolnieniu, wykonywany, jak pisaliśmy, nierówno.

Miasto, przez które przechodziły te kolumny, było ruiną. Dziesięć procent zabudowy zniszczone, czterdzieści procent uszkodzone, brak prądu, wody i komunikacji. Obiecane sto sześćdziesiąt tysięcy porcji obiadowych dziennie miało zacząć docierać nazajutrz. Warszawa wchodziła w okupację, która potrwała pięć lat i trzy miesiące i skończyła się miastem zniszczonym w znacznie większym stopniu niż we wrześniu 1939 roku.

Co czekało jeńców

Los wziętych do niewoli rozchodził się na kilka torów. Oficerowie trafiali do oflagów, gdzie spędzili całą wojnę; to z tych obozów wywodzi się znaczna część powojennej emigracji wojskowej. Podoficerów i szeregowych częściowo zwalniano, a częściowo kierowano do stalagów, skąd wielu przenoszono do pracy przymusowej w rolnictwie i przemyśle Rzeszy, formalnie tracąc przy tym status jeńca. Żołnierzy pochodzenia żydowskiego od początku wydzielano i traktowano gorzej; większość z nich nie przeżyła wojny.

Zupełnie inaczej wyglądało to po stronie sowieckiej. Tam nie było ani oflagów, ani zwolnień: oficerowie wzięci do niewoli po 17 września trafiali do obozów specjalnych NKWD w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, a wiosną 1940 roku zostali wymordowani. Różnica między dwiema niewolami, o której pisaliśmy przy kapitulacji Lwowa, jest jednym z najtwardszych faktów tej kampanii.

Bicaz: podpis, który utrzymał państwo

Drugi wątek tego dnia rozegrał się w Bicaz, rumuńskim miasteczku w Karpatach Wschodnich, gdzie internowano prezydenta Ignacego Mościckiego. Od 25 września trwał kryzys, który opisywaliśmy w poprzednich odcinkach: desygnowany na następcę gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski musiał się wycofać wobec sprzeciwu Francji, a urząd prezydenta wisiał w próżni prawnej.

Bicaz nie było przypadkowym miejscem. Rumuni, naciskani przez Berlin, rozproszyli internowanych polskich dostojników po odległych miejscowościach, odcinając ich od kontaktu ze światem i od siebie nawzajem. Prezydent, premier i Naczelny Wódz przebywali w trzech różnych miejscach, a korespondencję prowadzono przez pośredników i szyfrem. W tych warunkach każdy dokument wymagał tygodnia uzgodnień, co tłumaczy, dlaczego kryzys prezydencki trwał pięć dni.

29 września Mościcki podpisał rezygnację i jednocześnie wyznaczył na swojego następcę Władysława Raczkiewicza, przedwojennego marszałka Senatu i wojewodę, postać akceptowalną dla wszystkich stron. Nominację, podobnie jak wcześniejszą, antydatowano, tym razem na 17 września, żeby wykazać, że urząd prezydenta nie był nieobsadzony ani przez jeden dzień.

Raczkiewicz został zaprzysiężony nazajutrz, 30 września, w Paryżu, jako pierwszy prezydent Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Tego samego dnia udzielił dymisji rządowi gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego, internowanemu w Rumunii, i powołał na premiera gen. Władysława Sikorskiego. Funkcja Naczelnego Wodza przeszła na Sikorskiego kilka tygodni później, po ustąpieniu marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego.

Co jeszcze się broniło

Po kapitulacji Modlina regularna kampania toczyła się już tylko w trzech miejscach. Na Półwyspie Helskim trwała obrona Rejonu Umocnionego Hel kmdr. Włodzimierza Steyera, z baterią cyplową, która trzy dni wcześniej po raz drugi ostrzelała niemieckie pancerniki. Na Wołyniu zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna odchodziło po zwycięstwie pod Szackiem ku przeprawie przez Bug. Na Lubelszczyźnie zbierała siły Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga.

Te trzy ośrodki miały złożyć broń kolejno: Hel 2 października, zgrupowanie KOP na początku października po bitwie pod Wytycznem, a grupa Kleeberga 6 października pod Kockiem, jako ostatnia regularna jednostka Wojska Polskiego w kraju. Kampania miała potrwać jeszcze tydzień, ale od 29 września nie było już w niej niczego, co mogłoby zmienić jej wynik.

Bilans dwudziestej dziewiątej doby

Dwudziesta dziewiąta doba jest dniem, w którym kończy się to, co dawało się zaznaczyć na mapie sztabowej. Modlin był ostatnim dużym zgrupowaniem broniącym stałej pozycji w centralnej Polsce; po jego kapitulacji na tym obszarze nie pozostało nic, o co można byłoby jeszcze walczyć w sposób regularny. To, co zostało, było albo peryferyjne geograficznie, jak Hel, albo ruchome, jak zgrupowania na wschodzie.

Tego samego dnia w karpackim uzdrowisku dokonała się rzecz przeciwna. Podpis pod rezygnacją, złożony przez internowanego prezydenta pozbawionego jakiejkolwiek realnej władzy, był aktem, który utrzymał państwo w istnieniu. Przez następne pięć i pół roku o polskiej państwowości decydowały dwie struktury powstałe w ciągu tych czterech dni: konspiracja utworzona 27 września w Warszawie i władze na uchodźstwie ukonstytuowane 30 września w Paryżu.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Kampania 1939

30 września 1939. Prezydent i rząd w Paryżu

30 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

28 września 1939. Dwa podpisy

28 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

25 września 1939. Czarny poniedziałek

25 września 2026•30 min czytania