28 września 1939. Dwa podpisy
O 13.15 w dawnej fabryce Skody na Rakowcu gen. Kutrzeba i gen. Blaskowitz podpisują akt kapitulacji Warszawy. Kilka godzin później w Moskwie Ribbentrop i Mołotow zawierają traktat o granicach i przyjaźni, którego trzeci tajny protokół zobowiązuje obu okupantów do wspólnego tłumienia polskich dążeń niepodległościowych. Tego samego dnia na Wołyniu zgrupowanie KOP wygrywa bitwę z Armią Czerwoną.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01O godzinie 13.15 gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali akt kapitulacji Warszawy. W rokowaniach po stronie polskiej uczestniczyli także prezydent Stefan Starzyński i dyrektor Muzeum Narodowego Stanisław Lorentz.
- 02Warunki przewidywały, że do niewoli pójdą wyłącznie oficerowie, zachowując broń białą, a podoficerowie i szeregowi zostaną zwolnieni. Broń miano złożyć do 30 września do godziny dwunastej.
- 03W Moskwie Ribbentrop i Mołotow podpisali traktat o granicach i przyjaźni z trzema tajnymi protokołami. Niemcy otrzymały Lubelszczyznę i wschodnie Mazowsze, ZSRR w zamian swobodę wobec Litwy.
- 04Na Wołyniu zaczęła się dwudniowa bitwa pod Szackiem, w której zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna rozbiło oddziały sowieckiej 52 Dywizji Strzeleckiej.
Rozmowy o poddaniu Warszawy: gen. Johannes Blaskowitz przed delegacją polską, w której obok oficerów stanęli przedstawiciele władz miasta w cywilnych paltach. Akt kapitulacji podpisano 28 września 1939 roku o godzinie 13.15 w dawnej fabryce silników lotniczych Skody na Rakowcu.
Jak czytać ten odcinek
Dwudziesta ósma doba to dzień dwóch podpisów złożonych w odległości tysiąca dwustu kilometrów od siebie: jeden kończy obronę polskiej stolicy, drugi zamienia tymczasową linię podziału w granicę państwową. Trzeci wątek dzieje się na Wołyniu, gdzie tego samego dnia polskie oddziały wygrywają bitwę. Podajemy godziny i treść dokumentów, bo to dzień, w którym liczą się przede wszystkim zapisy.
28 września 1939 roku o godzinie 13.15 w podwarszawskim Rakowcu, w dawnej fabryce silników lotniczych Skody, gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali akt kapitulacji Warszawy. Kilka godzin później w Moskwie Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali traktat o granicach i przyjaźni, do którego dołączono trzy tajne protokoły. Jeden z nich zobowiązywał obie strony do tłumienia polskiej działalności niepodległościowej na własnym terytorium.
Oś czasu
5 wydarzeńRokowania na Rakowcu
W dawnej fabryce Skody zbierają się delegacje. Po stronie polskiej obok oficerów zasiadają przedstawiciele władz miasta.
Podpis pod kapitulacją
Gen. Kutrzeba i gen. Blaskowitz podpisują akt kapitulacji Warszawy w sztabowym autobusie.
Modlin zaczyna rozmowy
Twierdza gen. Wiktora Thommée przystępuje do rokowań o warunkach zakończenia obrony.
Szack
Na Wołyniu zgrupowanie KOP gen. Orlika-Rückemanna uderza na oddziały sowieckiej 52 Dywizji Strzeleckiej i zdobywa wieś.
Traktat o granicach i przyjaźni
Ribbentrop i Mołotow podpisują drugi układ, z trzema tajnymi protokołami korygującymi podział Polski.
Rakowiec: trzynasta piętnaście
Rokowania rozpoczęły się rano w dawnej Fabryce Silników Lotniczych Skody na Rakowcu, poza pierścieniem obrony. Skład polskiej delegacji mówi wiele o tym, czego dotyczyły: obok wojskowych zasiedli w niej przedstawiciele władz miasta, bo poddawano nie tylko garnizon, ale też milionową aglomerację z ludnością, szpitalami i zbiorami muzealnymi.
Polska, wojsko
- Uczestnicy
- Gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba, płk Aleksander Pragłowski, ppłk Marian Kułakowski
- Rola
- Zastępca dowódcy Armii „Warszawa” i oficerowie sztabu
Polska, służba zdrowia
- Uczestnicy
- Płk Leon Strehl
- Rola
- Sprawy rannych i szpitali
Polska, miasto
- Uczestnicy
- Stefan Starzyński, Konrad Orzechowski, Felicjan Jabłoński
- Rola
- Prezydent Warszawy i przedstawiciele zarządu miasta
Polska, kultura
- Uczestnicy
- Stanisław Lorentz
- Rola
- Dyrektor Muzeum Narodowego, sprawy zbiorów i zabytków
Niemcy
- Uczestnicy
- Gen. Johannes Blaskowitz
- Rola
- Dowódca 8 Armii
Obecność Lorentza w delegacji kapitulacyjnej była decyzją niestandardową: chodziło o zabezpieczenie zbiorów Muzeum Narodowego i innych instytucji przed grabieżą.
Akt podpisano o godzinie 13.15. Miejscem podpisu nie była żadna sala reprezentacyjna, lecz sztabowy autobus Opel Blitz stojący na terenie fabryki. Ta sceneria dobrze oddaje charakter całej procedury: poddanie stolicy państwa, które miesiąc wcześniej było pełnoprawnym uczestnikiem europejskiej polityki, załatwiono w pojeździe technicznym na przedmieściu.
Oficerowie
- Treść
- Idą do niewoli, zachowując broń białą
- Uwagi
- Ustępstwo wynikające z uznania „dzielności wojsk polskich”
Podoficerowie i szeregowi
- Treść
- Zwolnienie po krótkim pobycie w obozach
- Uwagi
- Warunek w praktyce realizowany nierównomiernie
Złożenie broni
- Treść
- Do 30 września do godziny 12.00
- Uwagi
- Punkty zbiórki wyznaczono w mieście
Aprowizacja
- Treść
- Strona niemiecka dostarczy 160 tysięcy porcji obiadowych dziennie od 30 września
- Uwagi
- Miasto od dwóch tygodni było odcięte od dowozu żywności
Zakładnicy
- Treść
- Dwunastu spośród czołowych obywateli miasta
- Uwagi
- Gwarancja wykonania postanowień przez stronę polską
Życie polityczne
- Treść
- Zawieszenie działalności partii politycznych
- Uwagi
- Pierwsze ograniczenie administracyjne okupacji
Zarząd miastem
- Treść
- Podział Warszawy na cztery sektory dowodzenia
- Uwagi
- Struktura kontroli wojskowej nad miastem
Warunki spisano jako kapitulację bezwarunkową z ustępstwami honorowymi, a nie jako umowę dwustronną. Stroną egzekwującą ich wykonanie było dowództwo niemieckiej 8 Armii.
Co znaczyły warunki honorowe
Zapisy o zwolnieniu podoficerów i szeregowych bywają przywoływane jako dowód rycerskości strony niemieckiej. W praktyce ich wykonanie było wybiórcze: część żołnierzy rzeczywiście wróciła do domów w ciągu kilku tygodni, część trafiła do obozów jenieckich, a jeńcy pochodzenia żydowskiego byli od początku traktowani inaczej niż pozostali. Sam Blaskowitz kilka miesięcy później składał protesty przeciwko zbrodniom popełnianym w okupowanej Polsce przez formacje policyjne, co kosztowało go stanowisko.
Czy Blaskowitz był „dobrym generałem” Wehrmachtu?
Protestował, gdy inni milczeli
Od listopada 1939 do lutego 1940 roku Blaskowitz składał przełożonym memoriały opisujące masowe gwałty, rabunki i mordy popełniane w okupowanej Polsce. Ostrzegał, że formacje policyjne kiedyś obrócą te metody przeciwko własnemu społeczeństwu. Za te wystąpienia został w 1940 roku odwołany z Polski i konsekwentnie pomijany w awansach.
Dowodził armią, która to umożliwiła
Krytycy wskazują, że memoriały dotyczyły przede wszystkim wpływu zbrodni na dyscyplinę i reputację wojska, a nie losu ofiar, i że sam Blaskowitz dowodził armią prowadzącą kampanię, w której bombardowano miasta i ostrzeliwano kolumny uchodźców.
Mit wygodny dla obu stron
Historycy zwracają uwagę, że powojenna legenda „czystego Wehrmachtu” potrzebowała takich postaci. Biografia Blaskowitza bywa więc czytana także jako przykład tego, jak pojedynczy akt sprzeciwu służy potem do wybielania całej instytucji.
Zasada ocenySpór ten jest częścią szerszej dyskusji o odpowiedzialności Wehrmachtu za zbrodnie w okupowanej Polsce, prowadzonej intensywnie od lat dziewięćdziesiątych XX wieku.
Broń złożona na placu Krasińskich przez kapitulujące oddziały polskie. Zgodnie z warunkami z 28 września garnizon Warszawy miał złożyć uzbrojenie do 30 września do godziny dwunastej w wyznaczonych punktach zbiórki.
Czego dotyczyła kapitulacja
Garnizon
Oficerowie do niewoli z bronią białą, podoficerowie i szeregowi do zwolnienia. Broń złożona w wyznaczonych punktach do 30 września.
Milion mieszkańców
Aprowizacja z niemieckich zapasów, dwunastu zakładników jako gwarancja i zawieszenie działalności partii politycznych.
Zarząd i kontrola
Podział Warszawy na cztery sektory dowodzenia. Administracja miejska miała działać dalej, ale pod nadzorem wojskowym.
Zbiory i zabytki
Obecność dyrektora Muzeum Narodowego w delegacji miała zabezpieczyć kolekcje przed wywozem. Skuteczność tych zapisów okazała się ograniczona.
Wykonanie zapisów zaczęło się nazajutrz i przebiegało nierówno. Kolumny żołnierzy wychodziły z miasta na zachód, do punktów zbiórki jeńców; oficerowie szli do oflagów, część szeregowych rzeczywiście zwolniono w ciągu następnych tygodni, część trafiła do stalagów, a jeńców pochodzenia żydowskiego od początku wydzielano i traktowano inaczej. Obiecane sto sześćdziesiąt tysięcy porcji obiadowych dziennie było dla miasta bez wody, prądu i zapasów jedyną alternatywą wobec głodu.
Moskwa: z linii demarkacyjnej robi się granica
Tego samego dnia w Moskwie kończyły się rozmowy, które zaczęły się poprzedniego wieczoru wraz z przylotem Ribbentropa. Ich efektem był traktat o granicach i przyjaźni, nazywany drugim paktem Ribbentrop–Mołotow. W części jawnej ustalał przebieg granicy między Rzeszą a ZSRR na terytorium zajętej Polski i deklarował współpracę obu państw. W części tajnej, w trzech protokołach dodatkowych, robił coś więcej.
Mapa z tajnego załącznika do niemiecko-sowieckiego traktatu z 28 września 1939 roku, z podpisami Józefa Stalina i Joachima von Ribbentropa. Fotografię dokumentu wykonano w 1946 roku na potrzeby obrony przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze.
Najważniejsza zmiana dotyczyła podziału terytorium. Sierpniowy protokół z 23 sierpnia przewidywał linię Narwi, Wisły i Sanu, co oddawało Sowietom Lubelszczyznę i wschodnie Mazowsze. Teraz obie te krainy przechodziły do strefy niemieckiej, a ZSRR otrzymywał w zamian Litwę, dotąd zaliczoną do strefy niemieckiej. Litwa została anektowana przez ZSRR niecały rok później, w sierpniu 1940 roku.
Nazwa
- 23 sierpnia 1939
- Pakt o nieagresji z tajnym protokołem
- 28 września 1939
- Traktat o granicach i przyjaźni
Linia podziału
- 23 sierpnia 1939
- Narew – Wisła – San
- 28 września 1939
- Zasadniczo Bug, z korektami
Lubelszczyzna i wschodnie Mazowsze
- 23 sierpnia 1939
- Strefa sowiecka
- 28 września 1939
- Strefa niemiecka
Litwa
- 23 sierpnia 1939
- Strefa niemiecka
- 28 września 1939
- Strefa sowiecka
Charakter
- 23 sierpnia 1939
- Podział stref wpływów przed wojną
- 28 września 1939
- Ustalenie granicy państwowej na zajętym terytorium
Zapisy o Polakach
- 23 sierpnia 1939
- Brak
- 28 września 1939
- Zobowiązanie do tłumienia polskiej działalności niepodległościowej
Traktat z 28 września jest w polskiej historiografii określany jako czwarty rozbiór Polski. W odróżnieniu od sierpniowego protokołu nie mówił już o strefach wpływów, lecz o granicy państwowej.
„Obie strony nie dopuszczą na swoich terytoriach polskiej agitacji wymierzonej przeciwko terytorium drugiej strony. Będą one tłumiły na swoich terytoriach wszelkie początki takiej agitacji oraz udzielały sobie wzajemnie informacji o przedsiębranych w tym celu zarządzeniach.”
KontekstZapis ten uczynił z walki z polskim ruchem niepodległościowym przedmiot formalnej współpracy dwóch okupantów. Na jego podstawie odbywały się później konferencje przedstawicieli Gestapo i NKWD poświęcone wymianie informacji o polskiej konspiracji.
Warto zestawić datę tego zapisu z datą z poprzedniego odcinka. Służbę Zwycięstwu Polski utworzono 27 września. Dokument zobowiązujący obu okupantów do wspólnego tłumienia polskiej działalności niepodległościowej podpisano 28 września. Konspiracja i skierowany przeciwko niej mechanizm współpracy powstały w odstępie jednej doby, żadna ze stron nie wiedząc o działaniach drugiej.
Czego traktat nie zmienił
Ustalenia moskiewskie wiązały tylko ich sygnatariuszy. Wielka Brytania i Francja nie uznały ani sowieckiej aneksji ziem wschodnich, ani niemieckich zmian terytorialnych, a rząd Rzeczypospolitej działał dalej, najpierw w Paryżu, potem w Angers i Londynie. Państwo polskie nie podpisało aktu kapitulacji: 28 września poddano miasto i garnizon, a nie Rzeczpospolitą. Ta różnica, wtedy czysto formalna, przez sześć lat pozostawała podstawą polskiego statusu wśród aliantów.
Szack: ostatnia duża wygrana z Armią Czerwoną
Na Wołyniu, w rejonie Szacka nad jeziorami, tego samego dnia zaczęła się dwudniowa bitwa, która w kalendariach mieści się w jednym zdaniu, a należy do najlepszych polskich wyników w starciach z Armią Czerwoną w 1939 roku. Zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. bryg. Wilhelma Orlika-Rückemanna, około czterech tysięcy żołnierzy z szesnastoma działami, maszerowało na zachód, żeby połączyć się z Samodzielną Grupą Operacyjną „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga.
Zgrupowanie to było ewenementem tej kampanii. Korpus Ochrony Pogranicza, formacja przeznaczona przed wojną do ochrony granicy wschodniej, po 17 września został pozbawiony zadania i w większości rozproszony. Orlik-Rückemann zebrał z niego to, co dało się zebrać, i przez dwa tygodnie prowadził na Polesiu i Wołyniu jedyne zorganizowane zgrupowanie polskie walczące wyłącznie z Armią Czerwoną.
Drogę zastąpiła mu sowiecka 52 Dywizja Strzelecka płk. Iwana Russijanowa: trzynaście tysięcy ludzi, piętnaście czołgów i piętnaście dział. Sowieci uderzyli pierwsi, prowadząc natarcie groblą koło jeziora Lucemierz. Wąska grobla okazała się dla nich pułapką: Polacy zniszczyli na niej osiem czołgów. Następnie walkę poprowadził ppłk Nikodem Sulik, który po przygotowaniu artyleryjskim wziął Szack szturmem na bagnety i w południe opanował wieś. Sowiecki kontratak odparto ogniem broni maszynowej.
Dowodzenie
- Zgrupowanie KOP
- Gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann, walkę prowadził ppłk Nikodem Sulik
- 52 Dywizja Strzelecka
- Płk Iwan Russijanow (ciężko ranny)
Siły
- Zgrupowanie KOP
- Około 4 tysięcy żołnierzy, 16 dział
- 52 Dywizja Strzelecka
- Około 13 tysięcy żołnierzy, 15 czołgów, 15 dział
Straty
- Zgrupowanie KOP
- Około 500 zabitych i rannych, utrata amunicji, dział i taboru
- 52 Dywizja Strzelecka
- 81–82 zabitych, 184–185 rannych
Sprzęt przeciwnika
- Zgrupowanie KOP
- Zniszczone 8–9 czołgów T-26 i 5 ciągników artyleryjskich
- 52 Dywizja Strzelecka
- Nie odnotowano zdobyczy
Wynik
- Zgrupowanie KOP
- Zwycięstwo taktyczne, wieś zdobyta
- 52 Dywizja Strzelecka
- Natarcie odparte, dowódca wyłączony z walki
Bitwa upamiętniona jest na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem „SZACK – WYTYCZNO 28 IX – 1 X 1939”, łączącym ją z ostatnim starciem zgrupowania KOP z Armią Czerwoną.
Zwycięstwo nie zmieniło położenia. 29 września zgrupowanie odeszło ku przeprawie przez Bug w Grabowie, zostawiając za sobą część taboru i dział, na które nie miało już amunicji. W Mielnikach żołnierze sowieccy zamordowali osiemnastu wziętych do niewoli polskich oficerów i żołnierzy. Był to ten sam sposób postępowania z jeńcami, który opisywaliśmy przy Grodnie, Sopoćkiniach i Lwowie.
Modlin: rozmowy zamiast amunicji
Twierdza Modlin, odcięta od stolicy od połowy miesiąca, przystąpiła 28 września do rozmów o warunkach zakończenia obrony. Gen. Wiktor Thommée bronił się tam, mając pod komendą resztki armii „Łódź”, którą przejął po odejściu gen. Rómmla na początku kampanii, oraz oddziały, które przebiły się spod Warszawy. W ostatnich dniach walczono już niemal wyłącznie bronią ręczną, a twierdza była przepełniona rannymi i uchodźcami.
Thommée podpisał kapitulację dopiero nazajutrz, 29 września, i nie dlatego, że przełamano obronę. Decydujące było przybycie wysłannika z Warszawy z wiadomością, że stolica się poddała, a dalszy opór nie ma już żadnego celu operacyjnego. Modlin bronił się o jeden dzień dłużej niż Warszawa.
Zakroczym: zbrodnia w czasie rozejmu
Na przedpolu Modlina, w Zakroczymiu, 28 września doszło do wydarzenia, które wielu historyków uznaje za największą niemiecką zbrodnię całej kampanii. Odcinka broniły oddziały 2 Dywizji Piechoty Legionów. Esesmani z Dywizji Pancernej „Kempf”, wykorzystując obowiązujące zawieszenie broni, przekroczyli bez oporu linię polskich placówek i otworzyli ogień bez ostrzeżenia do żołnierzy odpoczywających bez broni przed schronem.
Według szacunków zginęło wtedy około pięciuset jeńców i około stu cywilnych mieszkańców miasteczka. Kpt. Tadeusz Wojciech Dorant, dowódca III batalionu 2 pułku piechoty Legionów, został spalony żywcem miotaczem ognia razem z kilkoma podwładnymi, gdy wyszedł ze schronu z podniesionymi rękami.
Przed podpisem czy po nim
Część opracowań umieszcza zbrodnię w Zakroczymiu po formalnej kapitulacji Modlina, czyli pod 29 września. Monograficzne ustalenia wskazują na 28 września: esesmani uderzyli w trakcie obowiązującego lokalnie zawieszenia broni, a więc jeszcze zanim gen. Thommée złożył podpis. Rozbieżność nie zmienia kwalifikacji czynu: w obu wersjach zaatakowano żołnierzy, którzy nie stawiali oporu.
Ten sam dzień na czterech planach
28 września
Trzynasta piętnaście
Gen. Kutrzeba i gen. Blaskowitz podpisują akt kapitulacji Warszawy. Broń ma zostać złożona do 30 września.
28 września
Traktat o granicach i przyjaźni
Trzy tajne protokoły korygują podział Polski i zobowiązują obie strony do tłumienia polskiej działalności niepodległościowej.
28–29 września
Szack
Zgrupowanie KOP rozbija oddziały sowieckiej 52 Dywizji Strzeleckiej i zdobywa wieś szturmem na bagnety.
28 września
Twierdza bez amunicji
Gen. Thommée rozpoczyna rozmowy o warunkach kapitulacji. Podpisze ją dzień później.
Bilans dwudziestej ósmej doby
Dwudziesta ósma doba domyka kampanię w sensie symbolicznym, choć nie faktycznym. Stolica przestała się bronić, a dwaj agresorzy zamienili tymczasową linię demarkacyjną w granicę państwową i uzgodnili, że będą razem zwalczać polskie dążenia niepodległościowe. Z punktu widzenia Berlina i Moskwy sprawa polska została tego dnia zamknięta na papierze.
Na mapie wyglądało to inaczej. Tego samego dnia zgrupowanie KOP wygrywało bitwę na Wołyniu, Modlin dopiero siadał do rokowań, Hel ostrzeliwał niemieckie okręty, a grupa gen. Kleeberga zbierała siły na Lubelszczyźnie. Kampania miała potrwać jeszcze osiem dni, a opór, którego dotyczył trzeci tajny protokół, zaczął się dobę wcześniej i trwał następne pięć i pół roku.
- Do delegacji kapitulacyjnej włączono przedstawicieli władz miasta i dyrektora Muzeum Narodowego, dzięki czemu rokowania objęły także ludność cywilną i zbiory kultury.
- Wynegocjowano warunki honorowe: oficerowie zachowali broń białą, a wobec podoficerów i szeregowych zapisano zwolnienie z niewoli.
- Zgrupowanie KOP gen. Orlika-Rückemanna rozbiło pod Szackiem oddziały trzykrotnie liczniejszej dywizji sowieckiej, niszcząc osiem czołgów na jednej grobli.
- Twierdza Modlin, mimo wyczerpania amunicji, utrzymała się dłużej niż stolica i przystąpiła do rokowań na własnych warunkach czasowych.
- Kapitulację przyjęto formalnie jako bezwarunkową, a wykonanie zapisów o zwolnieniu szeregowych zależało wyłącznie od dobrej woli strony niemieckiej.
- Traktat moskiewski przekazał Lubelszczyznę i wschodnie Mazowsze pod okupację niemiecką, zmieniając sytuację setek tysięcy ludzi bez ich wiedzy i udziału.
- Trzeci tajny protokół uczynił ze zwalczania polskiej konspiracji przedmiot stałej współpracy Gestapo i NKWD.
- Zwycięstwo pod Szackiem kosztowało zgrupowanie KOP około pięciuset zabitych i rannych oraz utratę dział i amunicji, a osiemnastu wziętych do niewoli żołnierzy zamordowano w Mielnikach.
29 września: broń złożona, twierdza poddana
Dwudziesta dziewiąta doba przyniesie kapitulację twierdzy Modlin, wyjście warszawskiego garnizonu do niewoli oraz dalszy marsz zgrupowania KOP ku Bugowi. Bronić się będą jeszcze Hel i Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”.
Co warto zapamiętać
- Kapitulacja Warszawy była poddaniem miasta i garnizonu, a nie państwa; polskie władze działały już poza krajem, a od poprzedniego dnia istniała konspiracja.
- Traktat z 28 września zamienił tymczasową linię demarkacyjną na granicę i dodał do niej zobowiązanie do wspólnego tłumienia polskiego oporu.
- Tego samego dnia, w którym stolica składała broń, oddziały KOP wygrywały bitwę z Armią Czerwoną na Wołyniu; kampania kończyła się w kilku różnych rytmach naraz.
- Zapis trzeciego tajnego protokołu o zwalczaniu polskiej agitacji stał się podstawą późniejszych konferencji Gestapo i NKWD.
Źródła
- 28 września 1939 (czwartek) – kalendarium – Instytut Pamięci Narodowej, serwis Polskie miesiące
- 28 września 1939 (czwartek) – kalendarium wojny obronnej – Muzeum Historii Polski, serwis Wojna obronna 1939
- Kapitulacja Warszawy (1939) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Kapitulacja Warszawy we wrześniu 1939 roku – Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia
- Warszawa skapitulowała 86 lat temu, rozpoczęły się lata niemieckiej okupacji – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Marek Gałęzowski: Ostatnie dni obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. – Instytut Pamięci Narodowej, Historia z IPN
- Obrona Warszawy (8–28 września 1939) – TwojaHistoria.pl, leksykon bitew
- Traktat o granicach i przyjaźni III Rzesza – ZSRR (1939) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Sowiecko-niemiecki układ „O granicach i przyjaźni” – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Traktat o granicach i przyjaźni III Rzesza – ZSRS. Tak wyglądał czwarty rozbiór Polski – WielkaHistoria.pl
- Bitwa pod Szackiem – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Generał Nikodem Sulik (1893–1954) – Instytut Pamięci Narodowej, Edukacja IPN
- 70 lat temu zmarł gen. Nikodem Sulik, dowódca 5 Kresowej Dywizji Piechoty – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Robert Jankowski: Generał Wiktor Thommée. Ostatni obrońca Modlina – Instytut Pamięci Narodowej, Historia z IPN
- Rozmowy o poddaniu Warszawy – zdjęcie otwierające – Österreichische Nationalbibliothek / Wikimedia Commons
- Broń złożona na placu Krasińskich przez kapitulujące oddziały polskie – Marian Marek Drozdowski, „Alarm dla Warszawy”, Warszawa 1969 / Wikimedia Commons
- Mapa z tajnego załącznika do traktatu z 28 września 1939 roku – Wikimedia Commons
- Johannes Blaskowitz – Wikipedia, the free encyclopedia
- Subsequent Nuremberg Proceedings, Case 12: The High Command Case – United States Holocaust Memorial Museum
- Korpus Ochrony Pogranicza – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Zbrodnia w Zakroczymiu 1939 – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Zbrodnia w Zakroczymiu – „Polska Zbrojna”
- Bitwy Polskiego Września – Apoloniusz Zawilski, Nasza Księgarnia, 1972
- Fall Weiss. Najazd na Polskę 1939 – Robert Forczyk, Rebis
Kampania 1939. Dzień po dniu
Sebastian Baryś
Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.
