30 września 1939. Prezydent i rząd w Paryżu

30 września 1939 roku w gmachu ambasady Rzeczypospolitej w Paryżu Władysław Raczkiewicz złożył przysięgę prezydencką. Kilka godzin później przyjął dymisję rządu, który od dwunastu dni był internowany w Rumunii, i powołał na premiera gen. Władysława Sikorskiego. Państwo, którego wojsko składało właśnie broń w Warszawie i Modlinie, odzyskało tego dnia komplet legalnych władz. Wszystkie znajdowały się poza jego granicami, a układ między nimi ustalono w sposób, o który historycy spierają się do dziś.

Paryż: przysięga w ambasadzie

Władysław Raczkiewicz dowiedział się o swojej nominacji jako człowiek prywatny, który dotarł do Francji z Rumunii. Nie należał do ścisłego kierownictwa obozu sanacyjnego, choć był jego ministrem, wojewodą i marszałkiem Senatu ostatniej kadencji. W tym tkwiła jego wartość: był wystarczająco legalny dla zwolenników przedwojennego państwa i wystarczająco neutralny dla jego przeciwników oraz dla rządu francuskiego, który kilka dni wcześniej odmówił uznania kandydatury gen. Wieniawy-Długoszowskiego.

30 września Raczkiewicz złożył przysięgę w gmachu ambasady RP w Paryżu. Formuła odpowiadała artykułowi dziewiętnastemu konstytucji kwietniowej, a obecni byli przedstawiciele ambasady i polskiej emigracji politycznej. Nie było żadnej ceremonii państwowej, orkiestry ani tłumów: państwo odtwarzało się w kilku pokojach budynku dyplomatycznego, pod nadzorem francuskiego sojusznika, który dopilnował, żeby obsada najważniejszych stanowisk mu odpowiadała.

Tego samego dnia prezydent przyjął dymisję gabinetu gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego, internowanego w Rumunii od 18 września, i powołał na premiera gen. Władysława Sikorskiego, powierzając mu również tekę ministra spraw wojskowych. Sikorski był w Paryżu od 24 września i od 28 września pełnił, na mocy decyzji podjętych jeszcze przez stary rząd, funkcję dowódcy Wojska Polskiego we Francji. Nominacja na premiera zamykała jego drogę powrotną do polityki, z której obóz Piłsudskiego usunął go po 1926 roku.

O wyborze Sikorskiego przesądziła Francja. Ambasador Léon Noël, który we wrześniu wpłynął na internowanie polskich władz w Rumunii, otwarcie dążył do gabinetu wolnego od ludzi Becka i Rydza-Śmigłego, a premier Édouard Daladier odrzucił Wieniawę właśnie dlatego, że uosabiał ciągłość sanacji. Sikorski, przez trzynaście lat odsunięty od dowodzenia, związany z Francją i uważany w Paryżu za polityka rozsądnego, był kandydatem, którego Francuzi chcieli i któremu polska opozycja mogła zaufać. Historycy nie spierają się o to, czy francuska presja istniała, lecz o to, jak daleko sięgała.

Umowa paryska: prezydent, który obiecał nie rządzić sam

Konstytucja kwietniowa dawała prezydentowi władzę, jakiej nie miał żaden inny szef państwa w Europie poza dyktatorami. Artykuł trzynasty wyliczał dziesięć prerogatyw, których wykonywanie nie wymagało kontrasygnaty: od mianowania premiera i Naczelnego Wodza, przez wyznaczanie następcy na czas wojny, po rozwiązanie izb i prawo łaski. To właśnie dzięki tej konstrukcji państwo przetrwało wrzesień; ale ta sama konstrukcja oznaczała, że Raczkiewicz mógł w każdej chwili odwołać Sikorskiego i wskazać kogo zechce.

Stąd wzięła się tak zwana umowa paryska. Raczkiewicz zobowiązał się wobec Sikorskiego i skupionych wokół niego stronnictw, że prerogatywy będzie wykonywał wyłącznie w porozumieniu z premierem. Nie było dokumentu z podpisami: była to obietnica polityczna, którą prezydent ogłosił publicznie dopiero w przemówieniu radiowym 30 listopada 1939 roku, a tekst ukazał się w Monitorze Polskim wydanym już w Angers. W ten sposób państwo prezydenckie, jakim była Rzeczpospolita od 1935 roku, przekształciło się na uchodźstwie w system, w którym o wszystkim decydował premier.

Warszawa: ostatni komunikat

W stolicy w południe minął termin złożenia broni ustalony w akcie kapitulacji. Uzbrojenie gromadzono na placu Krasińskich i w innych punktach czterech sektorów miasta, a kolumny jeńców, które zaczęły wychodzić poprzedniego wieczoru, szły dalej szosą na Babice, ulicą Wolską, Alejami Jerozolimskimi i ulicą Puławską. Wehrmacht wchodził do miasta etapami: 29 września obsadził Czerniaków i Powiśle, 30 września dzielnice na północ od Alej Jerozolimskich, a 1 października o piętnastej zaciągnął wartę przy komendzie miasta. Popularna data „wkroczenia Niemców do Warszawy” to ten ostatni dzień.

Tego dnia odezwało się jeszcze raz Polskie Radio. Rozgłośnia Warszawa II, kierowana przez Edmunda Rudnickiego, nadała krótki komunikat, który spikerzy odczytali w trzech językach: Józef Małgorzewski po polsku, Jeremi Przybora po angielsku i Maria Stpiczyńska po francusku. Potem nadano hymn i „Warszawiankę”. Niemcy przejęli rozgłośnię, nakazali konfiskatę odbiorników i zakazali słuchania radia pod karą śmierci. Od 1 października Polskie Radio istniało już tylko w konspiracji.

Hel: mierzeja przecięta własnymi torpedami

Rejon Umocniony Hel bronił się od pierwszego dnia wojny i był pod koniec września ostatnim polskim punktem oporu na Wybrzeżu. Niemieckie natarcie lądowe posuwało się mierzeją od nasady półwyspu i 30 września zajęło Chałupy. Obrońcy odpowiedzieli w sposób przygotowany wcześniej: między Chałupami a Kuźnicą, w najwęższym miejscu mierzei, zakopano głowice torped okrętowych i tego dnia je zdetonowano. Ładunek miał przeciąć półwysep i zamienić pozostałą jego część w wyspę.

Skutek był mniejszy od zamiaru. Wybuch wyrwał w mierzei rów sięgający od zatoki do wydmy, ale nie przerwał lądu na całej szerokości, a niemieckie natarcie zatrzymał na kilkanaście godzin. Dowódca lądowej obrony półwyspu kmdr Włodzimierz Steyer miał w tych dniach powiedzieć: „Wszyscy kapitulują we wrześniu. My wytrzymamy do października”. Kontradmirał Józef Unrug, dowódca Obrony Wybrzeża, wiedział już o kapitulacji Warszawy i Modlina oraz o wyjeździe władz z kraju; decyzja o rokowaniach miała zapaść nazajutrz.

Milanów: Kleeberg bije Armię Czerwoną

Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga, licząca około osiemnastu tysięcy żołnierzy, od kilku dni szła z Polesia na zachód, w stronę Wisły. Kleeberg zamierzał dotrzeć do Dęblina po amunicję i ruszyć na odsiecz Warszawie; po jej kapitulacji zmienił cel na Góry Świętokrzyskie, gdzie chciał przejść do walki partyzanckiej. Po drodze zgrupowanie musiało przebić się przez oddziały sowieckie, które po 17 września weszły na Lubelszczyznę.

Pierwsze starcia zaczęły się 28 i 29 września pod Jabłonią, gdzie dywizja „Kobryń” gen. Adama Eplera odparła sowiecki atak czołgów i kawalerii, a potem kontrnatarciem wyparła Sowietów z wioski i utrzymała Puchową Górę. 30 września bataliony sowieckiej 143 Dywizji Strzeleckiej uderzyły pod Milanowem na pozycje 79, 82 i 83 pułku piechoty. Natarcie zatrzymał ogień ciężkich karabinów maszynowych, po czym 79 pułk ruszył do przeciwuderzenia, a 83 pułk oskrzydlił nacierających. Sowieci wycofali się, zostawiając jeńców i sprzęt.

Tego samego dnia ku zgrupowaniu Kleeberga szło od wschodu zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna: około dwóch tysięcy żołnierzy z trzynastoma działami, które po zwycięstwie pod Szackiem przeprawiły się przez Bug i odpoczywały pod Kosyniem na północ od Chełma. 30 września ruszyły w stronę Parczewa, żeby połączyć się z grupą „Polesie”. Nie zdążyły: nazajutrz drogę zastąpiły im sowieckie oddziały pancerne pod Wytycznem.

Poza Polską: Berlin, Saara i Atlantyk

Dla Niemiec 30 września był dniem, w którym kampania polska formalnie ustępowała miejsca wojnie z Zachodem. Naczelne Dowództwo Wehrmachtu wydało dyrektywę numer pięć, nakazującą obsadzenie linii demarkacyjnej z ZSRR mniejszymi siłami i znoszącą dotychczasowe ograniczenia wojny morskiej przeciw Francji. Tej samej nocy Francuzi zaczęli wycofywać się z niewielkiego skrawka Saary zajętego podczas wrześniowej „ofensywy”. Front zachodni, na który liczyło polskie dowództwo, przestawał istnieć, zanim naprawdę powstał.

Bilans trzydziestej doby

Trzydziesta doba jest dniem, w którym państwo polskie zaczyna istnieć w nowej postaci. Od 17 września, kiedy władze przekroczyły granicę, do 30 września, kiedy nowy prezydent złożył przysięgę, Rzeczpospolita nie miała ani jednego organu zdolnego działać: prezydent, rząd i Naczelny Wódz byli internowani, a ich następcy nie istnieli. Od tego dnia miała prezydenta, premiera i uznanie mocarstw, z którymi walczyła po tej samej stronie. To, że wszystko to zbudowano w kilku pokojach ambasady i pod francuską kuratelą, nie zmienia wagi faktu.

Zmienia natomiast jego ocenę. Nowe władze powstały przez wykluczenie: obóz, który rządził Polską od 1926 roku, został odsunięty nie przez wyborców, lecz przez klęskę i przez sojusznika. Umowa paryska, dzięki której opozycja zgodziła się wejść do rządu, była zobowiązaniem bez oparcia w konstytucji. Spór o to, czy tak zbudowana władza była legalna w pełnym tego słowa znaczeniu, toczył się przez całą wojnę i po niej, i dotyczył nie tylko Sikorskiego: to samo pytanie wróciło w 1947 roku, kiedy Raczkiewicz wyznaczał następcę, i w 1990, kiedy insygnia prezydenckie wracały do kraju.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Kampania 1939

2 października 1939. Hel składa broń, zaczyna się Kock

2 października 2026•30 min czytania

Kampania 1939

29 września 1939. Modlin składa broń, prezydent składa urząd

29 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

6 października 1939. Ostatni dzień kampanii

6 października 2026•30 min czytania