5 października 1939. Ostatnie natarcie i decyzja Kleeberga
O ósmej rano Niemcy uderzają od Adamowa po Konorzatkę, ale po południu 184 pułk i batalion mjr. Bartuli odbijają Wolę Gułowską z klasztorem i cmentarzem, a kawaleria płk. Milewskiego wychodzi przez Budziska na Charlejów. Gen. Otto wydaje rozkaz odwrotu. Polskie baterie wystrzeliwują ostatnie pociski i o 16.30 gen. Kleeberg podpisuje w Hordzieżce rozkaz o zaprzestaniu walki. Tego samego popołudnia Hitler odbiera defiladę w Alejach Ujazdowskich, a zamach przygotowany przez saperów SZP nie dochodzi do skutku.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01O ósmej rano 13 Dywizja Zmotoryzowana uderzyła na odcinku od Adamowa do Konorzatki i wyparła 50 Dywizję „Brzoza” z Adamowa. Polska odpowiedź poszła zgodnie z planem z Krzywdy: 184 pułk na cmentarz w Woli Gułowskiej, 182 pułk na Helenów, kawaleria na Charlejów.
- 02Około szesnastej drugie uderzenie 184 pułku z samodzielnym batalionem 179 pułku zdobyło Wolę Gułowską wraz z klasztorem i cmentarzem: około osiemdziesięciu jeńców, broń maszynowa i strzelecka. Bataliony straciły od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu procent stanów, zginął mjr Michał Bartula.
- 03Brygada kawalerii „Edward” płk. Milewskiego przeszła przez Niedźwiedź i Budziska na Charlejów, wychodząc na tyły 13 Dywizji. Gen. Paul Otto wydał rozkaz odwrotu. Polska bateria wystrzelała ostatnie pociski.
- 04O 16.30 w Hordzieżce gen. Kleeberg podpisał rozkaz o zaprzestaniu walki. Tego samego popołudnia Hitler odbierał w Alejach Ujazdowskich defiladę zwycięstwa, a przygotowany przez Służbę Zwycięstwu Polski zamach na niego nie doszedł do skutku.
Położenie i działania wojsk w bitwie pod Kockiem 5 października 1939 roku. Na niebiesko oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”: 60 Dywizja „Kobryń” z 182 i 184 pułkiem oraz batalionem 179 pułku nacierająca na Wolę Gułowską i Helenów, brygada kawalerii „Edward” idąca przez Niedźwiedź i Budziska na Charlejów, brygada „Plis” pod Hordzieżką, 50 Dywizja „Brzoza” pod Burcem, Podlaska Brygada Kawalerii z 9 pułkiem strzelców konnych pod Radoryżem. Na czerwono niemiecka 13 Dywizja Zmotoryzowana uderzająca z Józefowa na Adamów, Czarną i Wolę Gułowską oraz 29 Dywizja Zmotoryzowana nadchodząca od północnego zachodu. Zaznaczono oba miejsca dowodzenia gen. Kleeberga: stację Krzywda i leśniczówkę Hordzieżka. Mapa autorstwa użytkownika Wikimedia Commons Lonio17.
Jak czytać ten odcinek
Trzydziesta piąta doba ma dwa środki ciężkości: pole pod Wolą Gułowską, gdzie Wojsko Polskie wykonało ostatnie zwycięskie natarcie kampanii, i Warszawę, gdzie Hitler odbierał defiladę zwycięstwa. Prowadzimy oba wątki godzinami, bo tego dnia mijały się one dosłownie: gen. Otto wycofywał się spod Woli Gułowskiej pod presją sztabu, który chciał mieć bitwę zamkniętą przed defiladą. Rozkaz Kleeberga cytujemy z zachowanego maszynopisu Archiwum Akt Nowych, nie z przedruków, bo różnice są widoczne gołym okiem.
5 października 1939 roku Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” wykonała ostatnie natarcie Wojska Polskiego w kampanii i wygrała je. Bataliony 60 Dywizji „Kobryń” odbiły Wolę Gułowską wraz z klasztorem i cmentarzem, kawaleria płk. Milewskiego wyszła na tyły 13 Dywizji Zmotoryzowanej, a gen. Paul Otto wydał rozkaz odwrotu. O tej samej porze polskie baterie wystrzeliwały ostatnie pociski, a kwatermistrz grupy meldował, że amunicji już nie ma. O 16.30 w leśniczówce w Hordzieżce gen. Franciszek Kleeberg podpisał rozkaz nakazujący zaprzestanie walki. W Warszawie trwała właśnie niemiecka defilada zwycięstwa.
Oś czasu
8 wydarzeńUderzenie 13 Dywizji
Niemcy nacierają na odcinku od Adamowa do Konorzatki i wypierają 50 Dywizję „Brzoza” z Adamowa. Gen. Otto działa pod presją sztabu, który chce zamknąć bitwę przed defiladą w Warszawie.
Polska odpowiedź
184 pułk piechoty z baterią haubic rusza na cmentarz w Woli Gułowskiej, 182 pułk ppłk. Targowskiego z własną baterią na Helenów. Za Helenówką natarcie 182 pułku wchodzi w niemiecką zaporę artyleryjską i zalega.
Helenów odbity
Polacy wypierają Niemców z Helenowa, ale nie mogą wziąć Woli Gułowskiej: niemiecka piechota broni się w klasztorze i na ufortyfikowanym cmentarzu. Sukces odnosi tylko III batalion 182 pułku, złożony z marynarzy Flotylli Pińskiej, zdobywając pobliski las.
Drugie uderzenie
184 pułk z samodzielnym batalionem 179 pułku uderza ponownie. Batalion mjr. Bartuli wchodzi we wschodnią część wsi, Niemcy zostają obejści ze skrzydeł i cofają się.
Rajd kawalerii
Brygada „Edward” płk. Edwarda Milewskiego przechodzi przez Niedźwiedź i Budziska na Charlejów; szwadrony rtm. Łaskiego i ppor. Burlingisa zdobywają wieś Poznań. Gen. Otto wydaje rozkaz odwrotu.
Hitler na Okęciu
W Warszawie ląduje samolot Hitlera. Wita go grupa dowódców z Brauchitschem, Rundstedtem, Blaskowitzem, Kesselringiem i Reichenauem. Śródmieście jest zamknięte, w ratuszu przetrzymywani są zakładnicy.
Defilada w Alejach Ujazdowskich
Wehrmacht defiluje przed trybuną u wylotu ulicy Chopina. Zamach przygotowany przez saperów Służby Zwycięstwu Polski na skrzyżowaniu Nowego Światu i Alej Jerozolimskich nie dochodzi do skutku.
Rozkaz z Hordzieżki
Gen. Kleeberg podpisuje rozkaz L.dz. 1/5/Op. o zaprzestaniu walki, z poleceniem odczytania przed frontem wszystkich oddziałów. Zawieszenie broni ma obowiązywać od 19.30.
Rano: natarcie z obu stron naraz
Plan przedstawiony poprzedniego wieczoru na stacji w Krzywdzie zakładał, że to Polacy uderzą pierwsi. Niemcy uprzedzili ich o kilka godzin: około ósmej 13 Dywizja Zmotoryzowana ruszyła na odcinku od Adamowa do Konorzatki i wyparła 50 Dywizję „Brzoza” z Adamowa, utrzymanego dzień wcześniej. Gen. Otto miał powód do pośpiechu, o którym polscy dowódcy nie wiedzieli: tego dnia w Warszawie Hitler odbierał defiladę zwycięstwa, a sztab Wehrmachtu chciał mieć ostatnią polską grupę zlikwidowaną, zanim padnie pierwszy takt marsza.
Polska odpowiedź poszła dokładnie tak, jak zapisano w Krzywdzie. 60 Dywizja „Kobryń” płk. Adama Eplera uderzyła dwoma pułkami: 184 pułk piechoty, wzmocniony baterią haubic, na cmentarz w Woli Gułowskiej, a 182 pułk ppłk. Franciszka Targowskiego, również z baterią haubic, na Helenów. Natarcie 182 pułku wyruszyło o ósmej, przeszło wieś Helenówkę i weszło prosto w niemiecką zaporę artyleryjską, po czym zaległo. Powodzenie odniósł tylko jego III batalion, sformowany 27 września we Włodawie z marynarzy Flotylli Pińskiej, który zdobył pobliski las.
184 pp, bateria haubic
- Zadanie
- cmentarz i klasztor w Woli Gułowskiej
- Wynik
- pierwsze natarcie zatrzymane, drugie zdobywa wieś
182 pp, ppłk Targowski
- Zadanie
- Helenów
- Wynik
- Helenów odbity, natarcie zalega w zaporze artyleryjskiej
III batalion 182 pp (marynarze)
- Zadanie
- las przy Helenowie
- Wynik
- las zdobyty
samodzielny batalion 179 pp, mjr Bartula
- Zadanie
- wschodnia część Woli Gułowskiej
- Wynik
- wieś zdobyta, dowódca batalionu poległ
BK „Edward”, płk Milewski
- Zadanie
- Niedźwiedź, Budziska, Charlejów
- Wynik
- rajd na tyły 13 Dywizji, wieś Poznań zdobyta
50 DP „Brzoza”
- Zadanie
- utrzymanie Adamowa
- Wynik
- Adamów utracony pod naciskiem 13 Dywizji
13 DP zmot., gen. Otto
- Zadanie
- zniszczenie SGO „Polesie”
- Wynik
- natarcie odparte, rozkaz odwrotu
Zestawienie za polską Wikipedią, artykułami o 182 i 184 pułku piechoty oraz Leksykonem Lublin. Godziny podają tylko część źródeł i dotyczą początku natarć, nie ich zakończenia.
Wola Gułowska: klasztor, cmentarz i wieża kościelna
Niemiecka piechota broniła się w Woli Gułowskiej tam, gdzie miała mury: w klasztorze karmelitów i na cmentarzu zamienionym w punkt oporu. Pierwsze polskie natarcia przełamały się o to samo, o co rozbijały się od dwóch dni. Dopiero około szesnastej „Kobryń” uderzył ponownie i tym razem uderzenie było skoordynowane: 184 pułk szedł od zachodu, a samodzielny batalion 179 pułku pod mjr. Michałem Bartulą wszedł we wschodnią część wsi. Niemcy zostali obejści ze skrzydeł i zaczęli się cofać. W zabudowaniach doszło do walki wręcz, w lesie pod Gułowem Polacy zaatakowali na bagnety.
Wieś, klasztor i cmentarz zostały zdobyte. Wzięto około osiemdziesięciu jeńców niemieckich oraz dużo broni maszynowej i strzeleckiej. Cena była taka, jakiej można się było spodziewać po piechocie zdobywającej mury bez amunicji artyleryjskiej: bataliony 184 pułku straciły od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu procent stanów walczących. Śmiertelnie ranny został kpt. Bilczewski, były dowódca I batalionu. Samodzielny batalion 179 pułku stracił dowódcę i dwóch dowódców kompanii.
„Kula trafiła go prosto w czoło, w chwili gdy przez polowy telefon informował dowódcę pułku o sytuacji na jego odcinku.”
KontekstPodgóreczny, dowódca trzeciej kompanii batalionu, dodawał własną ocenę: „Według mojej oceny dowódcę batalionu musiał zabić strzelec wyborowy, który usadowił się na wieży kościelnej i mierzył przede wszystkim do oficerów”. Kościół, o który toczyła się walka, był jednocześnie najlepszym punktem obserwacyjnym na tym odcinku.
Dziesięć kilometrów kawalerii na tyły dywizji
Drugie ostrze natarcia poszło kawalerią. Brygada „Edward” płk. Edwarda Milewskiego przeszła przez Niedźwiedź i Budziska na Charlejów, wykonując około dziesięciokilometrowy rajd na tyły 13 Dywizji Zmotoryzowanej; dywizjon złożony ze szwadronów rtm. Łaskiego i ppor. Burlingisa zdobył wieś Poznań. Niemiecka dywizja, atakowana od czoła pod Wolą Gułowską i obchodzona od południa, przestała panować nad własnym ugrupowaniem. Gen. Otto wydał rozkaz odwrotu. Polska Wikipedia nazywa to wprost „praktycznie rozbiciem niemieckiej 13 Dywizji Zmotoryzowanej”.
Meldunek z Charlejowa: 3 czy 5 października
Słynny meldunek brygady „Edward” – „Charlejów zajęty. Jesteśmy na tyłach wroga” – w części opracowań odnosi się do kontrnatarcia z 3 października, a w polskiej Wikipedii pojawia się przy natarciu z 5 października, w dłuższej wersji z dopiskiem: „Nieprzyjaciel rzuca broń i rynsztunek i cofa się w popłochu”. W naszym cyklu przypisaliśmy go dniowi 3 października, za wcześniejszymi opracowaniami. Brygada zajmowała Charlejów dwukrotnie, więc możliwe, że meldunków było dwa; zaznaczamy to, zamiast po cichu przenosić cytat.
Meldunek, który przekreślił zwycięstwo
Zwycięstwo trwało tyle, ile trwał meldunek kwatermistrza. Po południu 5 października szef zaopatrzenia grupy zameldował gen. Kleebergowi stan amunicji: dwadzieścia pocisków artyleryjskich i zero amunicji karabinowej. Baterie wystrzelały ostatnie pociski, wspierając natarcie na Wolę Gułowską. Grupa stała na zdobytym terenie, z jeńcami wziętymi tego popołudnia, z cofającą się przed sobą dywizją zmotoryzowaną i bez jednego naboju na następny dzień walki. Nie było też opatrunków ani żywności.
Stawiarski czy Stawiński
Nazwisko kwatermistrza występuje w opracowaniach w dwóch wersjach: polska Wikipedia podaje „mjr Stawiarski”, portal Historykon.pl – „major Stawiński”. Różni się też treść meldunku: Wikipedia cytuje konkretny stan („20 pocisków, zero amunicji do karabinów”), Historykon pisze ogólnie o braku amunicji i opatrunków. Liczba dwudziestu pocisków jest w literaturze najczęściej powtarzana i przyjmujemy ją z zaznaczeniem, że pochodzi z relacji, a nie z zachowanego dokumentu zaopatrzeniowego.
Hordzieżka, godzina 16.30
Gen. Kleeberg wrócił ze stacji w Krzywdzie do Hordzieżki i w wiejskiej chacie napisał rozkaz sam, z nikim go nie konsultując. Maszynopis zachował się w Archiwum Akt Nowych i jest jednym z niewielu dokumentów tej bitwy, przy których nie trzeba niczego rekonstruować z relacji. W nagłówku stoi: „Sam. Grupa Op. Polesie. L.dz. 1/5/Op. M.p., dnia 5.X.1939 r. godz. 16,30”. Rozkaz powielił i rozesłał do dowódców dywizji i brygad mjr Grzeszkiewicz, szef oddziału operacyjnego sztabu.
Ostatni rozkaz gen. Franciszka Kleeberga, maszynopis z Archiwum Akt Nowych. W nagłówku data i godzina: 5 października 1939, godz. 16,30, oraz numer kancelaryjny L.dz. 1/5/Op. U dołu polecenie: „Powyższy rozkaz przeczytać przed frontem wszystkich oddziałów”. Opis pliku w Wikimedia Commons datuje dokument na 6 października, ale sam maszynopis nosi datę 5 października.
„Dziś jesteśmy otoczeni, a amunicja i żywność jest na wyczerpaniu. Dalsza walka nie rokuje nadziei, a tylko rozleje krew żołnierską, która jeszcze przydać się może. Przywilejem dowódcy jest brać odpowiedzialność na siebie. Dziś biorę ją w tej najcięższej chwili – każąc zaprzestać walki by nie przelewać krwi żołnierskiej nadaremnie.”
KontekstRozkaz kończy się zdaniem, które weszło do języka: „Jeszcze Polska nie zginęła. I nie zginie”. W maszynopisie zapisane jest bez wykrzyknika, w wielu przedrukach z wykrzyknikiem.
Trzydniowa czy pięciodniowa bitwa
Zachowany maszynopis mówi o „trzydniowej bitwie pod Serokomlą z niemcami” i o „harcie i odwadze w masie zwątpień”. Tak samo brzmi tablica z ostatnim rozkazem ustawiona na cmentarzu wojennym w Kocku, gdzie generał jest pochowany. Tymczasem w części publikacji i przedruków internetowych bitwa jest „pięciodniowa”, a zwątpienie przychodzi „w czasie”, nie „w masie”. Drobniejsza różnica dotyczy jednego słowa: maszynopis ma „dochowaliście wierność Ojczyźnie”, tablica i większość przedruków „dochowaliście wierności”. W cyklu cytujemy maszynopis. Osobny problem to cenzura: w PRL usuwano z rozkazu fragment o walkach z bolszewikami i o jednostkach, które oparły się demoralizacji w Kowlu, a pełny tekst z trudem przechodził jeszcze w 1989 roku.
Czy 5 października była alternatywa dla kapitulacji?
Bez amunicji nie ma jednostki
Po wystrzelaniu ostatnich pocisków grupa przestawała być związkiem taktycznym, a stawała się osiemnastoma tysiącami ludzi w mundurach na otwartym terenie, otoczonych przez dwie dywizje zmotoryzowane. Kapitulacja wynegocjowana po wygranej bitwie dawała warunki; kapitulacja po rozbiciu nie dałaby żadnych.
Wyjście w konspirację
Część oficerów i późniejszych komentatorów wskazywała, że grupa mogła rozejść się małymi oddziałami w lasy Lubelszczyzny i Polesia, tak jak zrobiło to kilka innych jednostek, oddając Niemcom teren, ale nie ludzi. Kleeberg tej drogi nie wybrał i odpowiedzialność za decyzję wziął w rozkazie wprost na siebie.
Decyzja w granicach możliwego
W literaturze przeważa ocena, że po 5 października żadne rozwiązanie nie zmieniało losu grupy, a rozproszenie osiemnastu tysięcy ludzi bez amunicji, w terenie już obsadzonym przez Wehrmacht, oznaczałoby wyższe straty niż zorganizowane złożenie broni. Sam rozkaz interpretuje się jako świadome przejęcie odpowiedzialności przez dowódcę, żeby nie obciążać nią podwładnych.
Zasada ocenyKleeberg nie zostawił relacji z tego dnia: zmarł 5 kwietnia 1941 roku w szpitalu wojskowym w drezdeńskiej dzielnicy Weisser Hirsch, po osiemnastu miesiącach niewoli w Oflagu IVB w twierdzy Königstein. W 1969 roku jego prochy sprowadzono do Polski i pochowano 6 października na cmentarzu wojennym w Kocku, wśród żołnierzy SGO „Polesie”.
Warszawa: defilada i zamach, którego nie było
O 11.30 na Okęciu wylądował samolot Hitlera. Na lotnisku czekali Walther von Brauchitsch, Gerd von Rundstedt, Johannes Blaskowitz, Albert Kesselring i Walter von Reichenau. Kolumna samochodów przejechała przez miasto, między innymi przez plac Piłsudskiego, przemianowany właśnie na Adolf-Hitler-Platz, i Nowy Świat. Po południu w Alejach Ujazdowskich, przy wylocie ulicy Chopina, stanęła trybuna honorowa: Hitler po prawej stronie feldmarszałka Wilhelma Keitla, przed nimi niemal wszystkie rodzaje wojsk Wehrmachtu, piechota, kolarze, kawaleria, czołgi i artyleria, a nad miastem około stu samolotów.
Adolf Hitler i gen. płk Walther von Brauchitsch podczas defilady Wehrmachtu w Warszawie 5 października 1939 roku. Śródmieście zamknięto na kilka godzin, zakazano wychodzenia na chodniki i wyglądania przez okna, a w ratuszu przetrzymywano zakładników. Fotografia Mensinga ze zbiorów Bundesarchiv.
Ulice były puste, bo Niemcy zamknęli Śródmieście na kilka godzin, zakazali chodzenia po chodnikach i wyglądania przez okna, a jako zakładników zatrzymali w ratuszu dwunastu członków Komitetu Obywatelskiego; radiowe opracowania mówią też o około czterystu przetrzymywanych warszawiakach. Defilada przeszła Alejami Ujazdowskimi, potem Alejami Jerozolimskimi i Marszałkowską w stronę Ogrodu Saskiego. Hitler odwiedził jeszcze Belweder i gabinet Piłsudskiego, po czym odleciał do Berlina. Nigdy więcej nie przyjechał do Warszawy.
„Hitler blady, o mocno zagryzionych ustach, zrobił na mnie wrażenie histeryka, zmęczonego i całkowicie zobojętniałego.”
KontekstŚwierkowski, bibliograf i historyk książki, należał do nielicznych warszawiaków, którzy widzieli defiladę z bliska. Większość mieszkańców miasta oglądała ją tylko przez firanki, wbrew zakazowi.
Pod trasą przejazdu leżało pół tony trotylu. Rozkaz przygotowania zamachu wydał 27 września gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, twórca Służby Zwycięstwu Polski, a wykonanie powierzył mjr. Franciszkowi Niepokólczyckiemu, dowódcy 60 batalionu saperów Armii „Modlin”. Ładunki, dwie skrzynie po dwieście pięćdziesiąt kilogramów, założyli porucznicy Franciszek Unterberger i Czesław Sawicki oraz kpt. Edward Brudnicki, a materiał dowiózł por. Dominik Żelazko. Skrzynie ukryto w gruzowiskach na rogu Nowego Światu i Alej Jerozolimskich, przy gmachu Banku Gospodarstwa Krajowego i budynku Dyrekcji Kolei; obserwatorzy siedzieli w piwnicach Cafe Clubu przy Nowym Świecie 15. Detonacja nie nastąpiła.
Dlaczego zamach się nie odbył
Wersje są trzy. Kalendarium Muzeum Historii Polski notuje krótko, że „przygotowany zamach na przywódcę III Rzeszy zostaje odwołany”. Opracowanie dzieje.pl mówi, że Niemcy zamknęli dostęp do ulic i przerwali łączność, więc Niepokólczycki nie dotarł na miejsce, a obserwatorzy musieli opuścić posterunki. Polskie Radio podaje, że oficer na stanowisku zawahał się, bo nie miał pewności, czy w kolumnie jedzie sam Hitler, a w mieście przetrzymywano zakładników. Różni się też epilog: według Polskiego Radia saperzy po cichu rozminowali skrzyżowanie i Niemcy nigdy ładunków nie znaleźli, według dzieje.pl odkryto je 5 października przy pracach porządkowych.
Ten sam dzień gdzie indziej
Łotwa podpisuje
Wilhelms Munters i Wiaczesław Mołotow podpisują sowiecko-łotewski układ o pomocy wzajemnej, który pozwala ZSRR zakładać bazy wojskowe i morskie na terytorium Łotwy. Estonia zgodziła się na to tydzień wcześniej, przy liczbie dwudziestu pięciu tysięcy żołnierzy.
Zakładnicy w ratuszu
Na czas wizyty Hitlera Niemcy zatrzymują dwunastu członków Komitetu Obywatelskiego. Zakaz wychodzenia na ulice Śródmieścia obowiązuje pod groźbą śmierci.
Wizyta w gabinecie Piłsudskiego
Po defiladzie Hitler wchodzi do Belwederu i ogląda gabinet zmarłego cztery lata wcześniej marszałka. Potem wraca na Okęcie i odlatuje do Berlina.
Ten sam dzień na trzech planach
5 października
Klasztor i cmentarz odbite
Drugie uderzenie 184 pułku i batalionu 179 pułku zdobywa wieś. Około osiemdziesięciu jeńców, straty batalionów 50–60 procent.
5 października
Kawaleria na tyłach
Brygada „Edward” przechodzi Niedźwiedź i Budziska, zdobywa wieś Poznań. Gen. Otto wydaje rozkaz odwrotu 13 Dywizji.
5 października
Zwycięstwo i niewypał
Hitler odbiera defiladę w Alejach Ujazdowskich. Pół tony trotylu pod trasą przejazdu nie eksploduje.
Bilans trzydziestej piątej doby
Piąty października jest w kampanii 1939 roku dniem osobnym. Wojsko Polskie wykonało tego dnia natarcie, wygrało je i zmusiło przeciwnika do odwrotu, co nie zdarzyło się od czasów Bzury w takiej formie i w takiej skali wobec związku zmotoryzowanego. Zdobyto wieś, klasztor, cmentarz i jeńców, a niemiecka 13 Dywizja Zmotoryzowana została, wedle polskich opracowań, praktycznie rozbita. Wszystko to wydarzyło się w ciągu jednego popołudnia i skończyło się w chwili, gdy baterie wystrzeliły ostatnie pociski.
Rachunek dnia jest więc podwójny i w obie strony skrajny. Grupa zapłaciła za Wolę Gułowską ponad połową stanów walczących batalionów 184 pułku, straciła dowódcę batalionu i dwóch dowódców kompanii, a zyskała teren, którego nie było czym utrzymać. O 16.30, gdy w Warszawie Wehrmacht defilował przed trybuną w Alejach Ujazdowskich, Kleeberg podpisywał w Hordzieżce rozkaz nakazujący zaprzestanie walki. Nazajutrz o jedenastej SGO „Polesie” złoży broń, a kampania polska formalnie się skończy.
- Plan przedstawiony poprzedniego wieczoru w Krzywdzie został wykonany co do zamysłu: uderzenie od czoła na Wolę Gułowską i obejście lewego skrzydła przez Niedźwiedź i Charlejów.
- Zdobyto Wolę Gułowską z klasztorem i cmentarzem, około osiemdziesięciu jeńców oraz dużą ilość broni maszynowej i strzeleckiej.
- Rajd kawalerii płk. Milewskiego na tyły 13 Dywizji zmusił gen. Otto do wydania rozkazu odwrotu, co w ostatnim tygodniu kampanii nie zdarzyło się żadnej innej polskiej jednostce.
- Kleeberg podjął decyzję o zaprzestaniu walki po wygranym boju, co dało grupie pozycję negocjacyjną w rozmowach kapitulacyjnych prowadzonych tej samej nocy.
- Straty batalionów 184 pułku sięgnęły 50–60 procent stanów walczących; poległ mjr Michał Bartula, śmiertelnie ranny został kpt. Bilczewski.
- Natarcie 182 pułku na Helenów zaległo w niemieckiej zaporze artyleryjskiej; powodzenie odniósł tylko batalion marynarzy Flotylli Pińskiej.
- Adamów, utrzymany 4 października, został tego dnia utracony pod naciskiem 13 Dywizji Zmotoryzowanej.
- Zwycięstwo taktyczne nie miało żadnego przełożenia operacyjnego: po wystrzelaniu ostatnich pocisków grupa nie mogła ani kontynuować walki, ani utrzymać zdobytego terenu.
6 października: ostatni dzień kampanii
Trzydziesta szósta i ostatnia doba przyniesie nocne rozmowy parlamentariuszy, złożenie broni przez oddziały SGO „Polesie” w Kocku i Adamowie oraz koniec kampanii polskiej. Do niewoli pójdzie blisko siedemnaście tysięcy żołnierzy z czterema generałami. Zamkniemy też bilans całych trzydziestu sześciu dni: strat, terytorium, decyzji i tego, co z tej kampanii wynikło dla następnych pięciu lat wojny.
Co warto zapamiętać
- Piąty października to jedyny dzień kampanii, w którym polska dywizja rozbiła na polu bitwy niemiecki związek zmotoryzowany i zmusiła go do odwrotu. Zwycięstwo przyszło w dniu, w którym skończyła się amunicja.
- Cena była nieproporcjonalna do wyniku: bataliony 184 pułku straciły ponad połowę stanów za wieś, klasztor i cmentarz, których nie było czym utrzymać.
- Rozkaz Kleeberga jest zachowanym dokumentem z godziną i numerem kancelaryjnym, a jego zachowany maszynopis różni się w kilku miejscach od wersji cytowanej w podręcznikach. Pokazujemy zapis oryginalny.
- Tego samego dnia w Warszawie ważyły się dwie rzeczy naraz: niemiecka defilada zwycięstwa i pierwszy zamach polskiej konspiracji na Hitlera, o którego przyczynach niedojścia do skutku źródła mówią różnie.
Źródła
- 5 października 1939 (czwartek) – kalendarium wojny obronnej – Muzeum Historii Polski, serwis Wojna obronna 1939
- Bitwa pod Kockiem (1939) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Ziemowit Karłowicz: Wojna obronna – bitwa pod Kockiem – Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, Leksykon Lublin
- 5 października 1939 roku zakończyła się bitwa pod Kockiem – Historykon.pl
- 184 Pułk Piechoty (II RP) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- 182 Pułk Piechoty (1939) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Józef Podgóreczny: Kresowiacy w ostatniej bitwie Września 1939 r. – Kresy24.pl
- Cmentarze i pomniki wojny obronnej 1939: Wola Gułowska – Rowery.olsztyn.pl, dokumentacja miejsc pamięci
- Wola Gułowska – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Helenów – Pomnik Czynu Bojowego Kleeberczyków – Kleeberczycy.pl, szlak pamięci SGO „Polesie”
- Historia ostatniego rozkazu dowódcy SGO „Polesie” – Kleeberczycy.pl, Dom Kultury – Pomnik Czynu Bojowego Kleeberczyków
- Ostatni rozkaz gen. Kleeberga – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Ostatni rozkaz Franciszka Kleeberga – maszynopis, L.dz. 1/5/Op. – Archiwum Akt Nowych / Wikimedia Commons
- Franciszek Kleeberg – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” – Wikipedia, wolna encyklopedia
- 60 Dywizja Piechoty (II RP) – Wikipedia, wolna encyklopedia
- Waldemar Kowalski: Bitwa pod Kockiem – ostatni bój kampanii 1939 roku – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Pod Kockiem walczyli do ostatniego pocisku – Polska Zbrojna
- Hitler w Warszawie – wizyta, która mogła odmienić losy wojny – dzieje.pl, Polska Agencja Prasowa
- Konrad Ślusarski: Defilada najeźdźców. Hitler w Warszawie – Instytut Pamięci Narodowej
- Zamach na Hitlera w Warszawie mógł zmienić losy wojny. Na Führera czekało pół tony ładunków wybuchowych – Polskie Radio 24
- Soviet–Latvian Mutual Assistance Treaty – Wikipedia, the free encyclopedia
- Kalendarium ogólne II wojny światowej – rok 1939 – WarHist.pl
- Bitwa pod Kockiem (2–5 października 1939) – TwojaHistoria.pl, Leksykon bitew
- Działania wojenne na Lubelszczyźnie w 1939 roku – Ludwik Głowacki, Wydawnictwo Lubelskie, 1976
- Kampania polska 1939 roku – Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Oficyna Wydawnicza Rytm, 2005
- Bitwy polskiego września – Apoloniusz Zawilski, Nasza Księgarnia, 1972
- Ostatni żołnierz polski kampanii roku 1939 – Adam Epler, Instytut Wydawniczy „Pax”, 1989
- Bitwa pod Kockiem – położenie i działania wojsk 5 października 1939 – mapa otwierająca – Lonio17 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
- Defilada Wehrmachtu w Warszawie, 5 października 1939 – fotografia – Mensing / Bundesarchiv, Bild 183-2001-0706-501, CC BY-SA 3.0 de
Kampania 1939. Dzień po dniu
Sebastian Baryś
Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.
