USS Essex (CV-9). Od wyspy Marcus do Apollo 7
Pierwszy okręt klasy, od którego wszystko się zaczęło. Walczył na Pacyfiku od sierpnia 1943 roku do kapitulacji Japonii, a z jego pokładu David McCampbell zestrzelił w jednym locie dziewięć japońskich samolotów. Po wojnie latał z niego nad Koreą Neil Armstrong, a sam okręt osłaniał po cichu inwazję w Zatoce Świń, blokował Kubę, zderzył się z Nautilusem i podjął z oceanu załogę Apollo 7.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01Essex, okręt prototypowy swojej klasy, wszedł do służby 31 grudnia 1942 roku, po przyspieszonej budowie w Newport News. Od sierpnia 1943 roku walczył na Pacyfiku: od wyspy Marcus przez Tarawę, Truk, Marianny, Leyte i Okinawę po naloty na Japonię. Dostał 13 gwiazd bojowych i wyróżnienie prezydenckie.
- 02Z jego pokładu latała 15 Grupa Lotnicza Davida McCampbella. 24 października 1944 roku McCampbell zestrzelił w jednym locie dziewięć japońskich samolotów, co pozostaje amerykańskim rekordem.
- 03Po modernizacji wrócił do służby w 1951 roku i walczył w Korei. Latał z niego wtedy przyszły astronauta Neil Armstrong. W 1955 roku dostał pokład kątowy, a w 1960 roku został lotniskowcem zwalczania okrętów podwodnych.
- 04W zimnej wojnie uczestniczył w tajnej osłonie inwazji w Zatoce Świń i w blokadzie Kuby, zderzył się z okrętem podwodnym Nautilus, a w 1968 roku podjął z oceanu załogę Apollo 7. Wycofany w 1969 roku, poszedł na złom.
Essex 14 maja 1944 roku, z pokładem zastawionym samolotami ponad normę, w drodze na uderzenia na wyspy Marcus i Wake. Na pokładzie maszyny 15 Grupy Lotniczej Davida McCampbella, która w tym roku stała się jedną z najskuteczniejszych w historii marynarki.
Okręt, od którego klasa wzięła imię, nie był najsłynniejszym z Essexów. Nie zatonął jak jego poprzednicy, nie płonął jak Franklin, nie został muzeum jak Yorktown czy Intrepid. Był za to pierwszy: pierwszy w służbie, pierwszy w walce, pierwszy, na którym marynarka sprawdziła, czy nowy projekt się sprawdza. Potem przez ćwierć wieku robił to, co do niego należało, od Tarawy po Kubę i od Leyte po Apollo 7.
Pierwszy
Stępkę pod Essexa położono 28 kwietnia 1941 roku w stoczni Newport News, tej samej, która zbudowała Yorktowna, Enterprise’a i Horneta. Po ataku na Pearl Harbor kontrakty na niego i na dwa kolejne okręty przerobiono tak, żeby przyspieszyć budowę. Okręt zwodowano 31 lipca 1942 roku. Matką chrzestną była Alice Gates, z domu Davison, żona zastępcy sekretarza marynarki do spraw lotnictwa Artemusa Gatesa. Do służby wszedł w ostatni dzień 1942 roku, 31 grudnia, pod dowództwem kapitana Donalda B. Duncana, oficera, który rok wcześniej w sztabie admirała Kinga opracowywał morską część rajdu Doolittle’a.
Essex w Hampton Roads 1 lutego 1943 roku, miesiąc po wejściu do służby, przed rejsem próbnym. Pokład jest jeszcze pusty.
Po przyspieszonych próbach i rejsie próbnym okręt przeszedł w maju 1943 roku na Pacyfik. Pierwsza akcja bojowa Essexa była zarazem pierwszą akcją bojową całej klasy: 31 sierpnia 1943 roku razem z Yorktownem, drugim okrętem klasy, i lekkim lotniskowcem Independence zaatakował japońską wyspę Marcus. W październiku przyszła Wake, w listopadzie Rabaul razem z Bunker Hillem i Independence, a potem desant na Tarawę, pierwszy duży desant, w którym brał udział.
Od Tarawy do Truk
Na początku 1944 roku Essex wspierał desant na Wyspach Marshalla, a 17 i 18 lutego wziął udział w ataku szybkich lotniskowców na Truk, główną japońską bazę na środkowym Pacyfiku. W drodze na Marianny japońskie lotnictwo wypatrzyło zespół i długo go atakowało. Ataki odparto, a 23 lutego samoloty zaatakowały Saipan, Tinian i Guam. Potem okręt popłynął do San Francisco na swój jedyny remont w czasie wojny.
Essex na kotwicowisku atolu Majuro 2 marca 1944 roku, po atakach na Truk i Marianny, w otoczeniu innych okrętów szybkiego zespołu lotniskowców.
Fabled Fifteen
Po remoncie Essex zabrał 15 Grupę Lotniczą, nazywaną „Fabled Fifteen”, czyli legendarną piętnastką. Dowodził nią komandor David McCampbell, którego spotkaliśmy w tej serii na pokładzie Waspa, najpierw jako jednego z pierwszych pilotów lądujących na nim w 1940 roku, a potem jako oficera, który wypuszczał Spitfire’y na Maltę. Grupa walczyła w bitwie na Morzu Filipińskim w czerwcu 1944 roku, nad Palau, Filipinami, Okinawą i Formozą.
24 października 1944 roku, pierwszego dnia bitwy w zatoce Leyte, nad zespół nadleciała duża grupa japońskich samolotów. McCampbell i jego skrzydłowy we dwóch zaatakowali ją, a sam McCampbell zestrzelił dziewięć maszyn: siedem Zero i dwa myśliwce Ki-43. To do dziś amerykański rekord zestrzeleń w jednym locie bojowym. Japończycy przerwali atak, zanim którykolwiek samolot dotarł do floty. McCampbell dostał Medal Honoru i skończył wojnę jako najlepszy as US Navy, z 34 zestrzeleniami.
Pierwsza rana
Przez prawie półtora roku walki Essex nie został ani razu trafiony. 25 listopada 1944 roku, u wybrzeży Filipin, samolot samobójca porucznika Yoshinoriego Yamaguchiego uderzył w lewą krawędź pokładu lotniczego, wprost między samoloty zatankowane do startu. Zginęło 15 ludzi, 44 było rannych. Okręt naprawiono szybko i w grudniu był już z powrotem u Luzonu.
Japoński samolot samobójca na chwilę przed uderzeniem w Essexa, 25 listopada 1944 roku. Zdjęcie z lotniskowca Ticonderoga.
Moment trafienia 25 listopada 1944 roku. Samolot uderzył w lewą krawędź pokładu, między maszyny przygotowane do startu. Zginęło 15 ludzi. Zdjęcie z lekkiego lotniskowca Langley.
Groźniejsza od japońskich samolotów okazywała się pogoda. W grudniu 1944 roku Essex przetrwał tajfun Cobra, który zatopił trzy amerykańskie niszczyciele, i szukał potem rozbitków. W styczniu 1945 roku przeszedł trzeci tajfun w ciągu czterech miesięcy. Między nimi zespół uderzał na Formozę, na wybrzeże Chin, Hongkong i Hajnan.
W lutym 1945 roku samoloty z Essexa atakowały rejon Tokio, żeby osłabić japońskie lotnictwo przed desantem na Iwo Jimę. Od 23 marca do 28 maja okręt wspierał zdobywanie Okinawy, gdzie samoloty samobójców atakowały flotę każdego dnia. W ostatnich tygodniach wojny, od 10 lipca do 15 sierpnia, uczestniczył w nalotach na japońskie wyspy macierzyste. Za wojnę dostał 13 gwiazd bojowych i wyróżnienie prezydenckie.
Japoński myśliwiec Zero w ataku samobójczym, tuż przed upadkiem do morza po nieudanej próbie trafienia Essexa w 1945 roku. W tle okręty zespołu i wybuchy pocisków przeciwlotniczych.
Essex 20 maja 1945 roku, w czasie kampanii okinawskiej. Przez dwa miesiące wspierał wojska na wyspie, odpierając ataki samolotów samobójców.
Odrzutowce nad Koreą
Po kapitulacji Japonii Essex popłynął do Bremerton i 9 stycznia 1947 roku odszedł do rezerwy. Wrócił po czterech latach, 16 stycznia 1951 roku, po modernizacji SCB-27A, z nowym pokładem lotniczym i niższą, opływową nadbudówką. Od razu popłynął na wojnę koreańską, jako okręt flagowy 1 Dywizji Lotniskowców i zespołu Task Force 77. Był pierwszym lotniskowcem, z którego do walki startowały dwusilnikowe myśliwce odrzutowe McDonnell F2H Banshee.
Essex w marcu 1951 roku, po modernizacji SCB-27A w stoczni Puget Sound. Nadbudówka jest niższa i pozbawiona dział 127 mm, które przeniesiono na burty. Pokład lotniczy nadal prosty.
16 września 1951 roku uszkodzony w walce Banshee przy lądowaniu wpadł na samoloty zaparkowane na dziobie. Wybuch i pożar zabiły siedmiu ludzi. Po naprawie w Jokosuce okręt wrócił 3 października i jego samoloty atakowały cele aż po rzekę Jalu. W dywizjonie myśliwskim VF-51, który latał wtedy z Essexa, służył młody pilot Neil Armstrong, osiemnaście lat później pierwszy człowiek na Księżycu.
Dwa myśliwce F2H-2 Banshee dywizjonu VF-172 przelatują obok Essexa u wybrzeży Korei, około 1951 roku. Essex był pierwszym lotniskowcem, z którego te samoloty poleciały do walki.
Po wojnie koreańskiej Essex pozostał na Dalekim Wschodzie. Wiosną 1954 roku razem z Boxerem czekał na Morzu Południowochińskim, gdy Waszyngton rozważał, czy wesprzeć samolotami z lotniskowców Francuzów oblężonych w Điện Biên Phủ. Stany Zjednoczone ostatecznie do walki nie przystąpiły. W 1955 roku okręt pomagał w ewakuacji wysp Tachen, które Tajwan oddał Chinom komunistycznym.
Na Atlantyku
W latach 1955-1956 Essex przeszedł w Puget Sound przebudowę SCB-125: dostał pokład kątowy, zamknięty dziób i przeniesioną na krawędź pokładu tylną windę. W czerwcu 1957 roku, pierwszy raz w swojej długiej służbie, dostał przydział do Floty Atlantyku i popłynął do Mayport na Florydzie dookoła przylądka Horn. W lipcu 1958 roku wspierał desant amerykański w Bejrucie, a w grudniu 1959 roku pomagał ofiarom katastrofalnej powodzi we francuskim Fréjus.
Essex z pokładem kątowym, widziany z góry około 1959 roku, gdy jako lotniskowiec uderzeniowy CVA-9 działał na Atlantyku i Morzu Śródziemnym.
Wiosną 1960 roku okręt stał się lotniskowcem zwalczania okrętów podwodnych CVS-9, z bazą w Quonset Point na Rhode Island. W listopadzie 1960 roku radziecka agencja TASS oskarżyła samolot patrolowy z Essexa o niebezpieczne przeloty nad statkiem badawczym Witiaź na Morzu Arabskim. Marynarka odpowiedziała, że samolot jedynie ustalał tożsamość statku.
Zatoka Świń i blokada
W kwietniu 1961 roku Essex wyszedł z Quonset Point na dwutygodniowy, jak ogłoszono, rutynowy rejs szkoleniowy. Na pokład przyleciało dwanaście szturmowców A4D Skyhawk z dywizjonu VA-34, a samoloty rozpoznawcze zdjęto, żeby zrobić im miejsce. Po kilku dniach na morzu znaki rozpoznawcze Skyhawków zamalowano szarą farbą. Mieli osłaniać bombowce wspierane przez CIA w inwazji w Zatoce Świń. W ostatniej chwili prezydent Kennedy odwołał udział lotnictwa marynarki. Załoga i piloci zostali zobowiązani do milczenia, a w drodze powrotnej na samolotach w pośpiechu odmalowano gwiazdy.
Pod koniec 1961 roku Essex odwiedził Rotterdam, Hamburg i Greenock w rejsie pokazowym. W Hamburgu obejrzało go ponad milion osób. W drodze powrotnej, w styczniu 1962 roku, sztorm na Północnym Atlantyku poważnie uszkodził konstrukcję. Okręt ledwie skończył półroczny remont w Brooklynie i był na próbach w Guantánamo, gdy w październiku 1962 roku prezydent Kennedy ogłosił „kwarantannę” Kuby po wykryciu na wyspie radzieckich rakiet. Essex przez ponad miesiąc brał udział w blokadzie.
Essex jako lotniskowiec zwalczania okrętów podwodnych CVS-9, około 1962 roku. Na pokładzie samoloty patrolowe Tracker i śmigłowce jego grupy lotniczej.
Nautilus, Tu-16 i Apollo 7
10 listopada 1966 roku, w czasie ćwiczeń NATO, Essex zderzył się z zanurzonym atomowym okrętem podwodnym Nautilus. Kiosk okrętu podwodnego został poważnie uszkodzony, lotniskowiec miał rozcięty kadłub, ale oba wróciły do portu o własnych siłach. 25 maja 1968 roku, na Morzu Norweskim, nad Essexem cztery razy przeleciał nisko radziecki bombowiec Tu-16. Przy czwartym przelocie zawadził skrzydłem o powierzchnię wody i rozpadł się. Śmigłowce z lotniskowca poleciały na pomoc, ale nikt z załogi nie przeżył. Trzy ciała i szczątki przekazano radzieckiemu niszczycielowi.
Essex miał być okrętem ratowniczym misji Apollo 1 i podjąć astronautów na północ od Portoryko w marcu 1967 roku. Załoga Apollo 1 zginęła jednak w pożarze kapsuły na stanowisku startowym 27 stycznia 1967 roku. Półtora roku później, 22 października 1968 roku, Essex podjął z oceanu załogę Apollo 7, pierwszej załogowej misji programu, po jedenastu dniach na orbicie.
Załoga Apollo 7, Walter Schirra, Donn Eisele i Walter Cunningham, po wylądowaniu na pokładzie Essexa 22 października 1968 roku.
Essexa wycofano ze służby 30 czerwca 1969 roku w Bostonie. Skreślono go z listy floty w 1973 roku i sprzedano na złom. Rozebrano go w Kearny w New Jersey, tej samej, gdzie kilkanaście lat wcześniej pocięto Enterprise’a.
Oś czasu
14 wydarzeńStępka
Stocznia Newport News.
W służbie
Pierwszy okręt klasy, kapitan Donald B. Duncan.
Wyspa Marcus
Pierwsza akcja bojowa klasy Essex.
Rabaul i Tarawa
Pierwszy desant z udziałem okrętu.
Truk
Atak szybkich lotniskowców na główną japońską bazę.
Rekord McCampbella
Dziewięć zestrzeleń w jednym locie.
Kamikaze
Pierwsze trafienie, 15 zabitych.
Rezerwa
Bremerton.
Powrót
Po modernizacji SCB-27A, na wojnę koreańską.
Pokład kątowy
Przebudowa SCB-125.
Zatoka Świń
Tajna osłona inwazji, odwołana przez Kennedy’ego.
Blokada Kuby
Ponad miesiąc na Karaibach.
Apollo 7
Podjęcie pierwszej załogi programu Apollo.
Koniec służby
Wycofany w Bostonie.
Nazwa
Essex to hrabstwo w Massachusetts, a lotniskowiec był czwartym okrętem US Navy tego imienia. Pierwszym była fregata z 1799 roku, zbudowana ze składek mieszkańców hrabstwa. W wojnie 1812 roku, pod dowództwem kapitana Davida Portera, jako pierwszy amerykański okręt wojenny opłynęła przylądek Horn i polowała na brytyjskie statki wielorybnicze na Pacyfiku. Po CV-9 imię przeszło na okręt desantowy LHD-2, który wszedł do służby w 1992 roku.
Co warto zapamiętać
- Essex był dowodem, że projekt się sprawdził. Pierwszy okręt klasy przeszedł całą wojnę na Pacyfiku z jednym poważnym trafieniem i był w walce częściej niż w stoczni.
- Jego historia pokazuje, jak bardzo sława lotniskowca zależy od grupy lotniczej. Rok 1944 z McCampbellem i jego pilotami jest tym, za co Essexa pamięta się najbardziej.
- Druga kariera była cichsza, ale dłuższa. Przez prawie dwadzieścia lat po wojnie Essex był okrętem zimnowojennym: od Korei przez Liban i Kubę po polowanie na radzieckie okręty podwodne na Atlantyku.
- Jego koniec jest typowy dla klasy. Okręt, który przetrwał wojnę, nie przetrwał ery superlotniskowców. Z 24 Essexów muzeami zostały cztery, a on nie był wśród nich.
Źródła
- USS Essex (CV-9) – Wikipedia
- Essex IV (CV-9) – Dictionary of American Naval Fighting Ships, kopia HyperWar Foundation
- Essex IV (CV-9) – Naval History and Heritage Command, Dictionary of American Naval Fighting Ships
- David McCampbell – Wikipedia
- Essex-class aircraft carrier – Wikipedia
- Operation Hailstone – Wikipedia
- Typhoon Cobra – Wikipedia
- Bay of Pigs Invasion – Wikipedia
- Apollo 7 – Wikipedia
- Hansen, James R. First Man: The Life of Neil A. Armstrong – Simon and Schuster, 2005
- USS Essex (1799) – Wikipedia
- USS Essex (CV-9), kolekcja fotografii – Wikimedia Commons
Lotniskowce US Navy. Okręt po okręcie
Sebastian Baryś
Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.
