Klasa Essex. Dwadzieścia cztery lotniskowce, które wygrały wojnę na Pacyfiku

Przez pierwsze dwadzieścia lat amerykańskie lotniskowce były kompromisami: przeróbkami, okrętami ściśniętymi w limitach traktatów, resztkami tonażu. Essex był pierwszym, który marynarka mogła zaprojektować tak, jak chciała, i pierwszym, który zamówiła w ilościach przemysłowych. Z 24 okrętów tej klasy powstała flota, która w trzy lata przeszła od Wysp Gilberta do wybrzeży Japonii i nie straciła po drodze ani jednego z nich. W tym odcinku opisujemy klasę. W następnych, okręt po okręcie, losy każdego z nich.

Koniec traktatów

W 1934 roku Japonia i Włochy ogłosiły, że wychodzą z systemu traktatów morskich. Pozostałe mocarstwa podpisały w 1936 roku drugi traktat londyński, ale z klauzulą, która pozwalała zawiesić limity, gdyby ktoś z dawnych sygnatariuszy zaczął je łamać. Od 1937 roku trwał już otwarty wyścig zbrojeń na morzu. 17 maja 1938 roku Kongres przyjął ustawę o rozbudowie floty, która dała marynarce 40 tysięcy ton na nowe lotniskowce. Połowa poszła na trzeciego Yorktowna, Horneta. Reszta nie wystarczała na okręt, jakiego chciała marynarka.

Latem 1940 roku upadła Francja, a Włochy przystąpiły do wojny po stronie Niemiec. Wielka Brytania straciła sojusznika na morzu i zyskała przeciwnika. 3 lipca 1940 roku administracja Roosevelta zamówiła trzy nowe lotniskowce, choć przekraczało to o prawie 60 tysięcy ton to, na co pozwalała ustawa. Dwa tygodnie później, 19 lipca, Kongres przyjął ustawę o flocie dwóch oceanów, która zatwierdziła te trzy okręty i osiem kolejnych. Pierwszym był Essex, CV-9. W następnych latach Kongres dołożył pieniądze na 21 dalszych.

Budowa szła szybko jak na okręty tej wielkości. Konstruktorzy zaprojektowali kadłub z możliwie wielu płaskich i prostych elementów, a na pancerz użyli stali STS, która była jednocześnie materiałem konstrukcyjnym. Pierwsze okręty wchodziły do służby ponad rok przed pierwotnym terminem, a Essex podniósł banderę 31 grudnia 1942 roku, w chwili gdy flota najbardziej go potrzebowała. Ograniczeniem były pochylnie: niewiele stoczni miało takie, na których mieścił się okręt tej wielkości. Essexy budowało pięć, stocznie prywatne w Newport News i Quincy oraz stocznie marynarki w Brooklynie, Filadelfii i Norfolk.

Większy Yorktown

Punktem wyjścia był Yorktown, poprawiony tam, gdzie marynarka była z niego niezadowolona. Kadłub wydłużono ze 770 do 820 stóp między pionami i poszerzono o dziesięć stóp. Wyporność standardowa wzrosła z 20 do około 27 tysięcy ton. Pokład lotniczy miał 862 stopy długości i 108 szerokości, czyli około 263 na 33 metry, wobec 245 na 26 metrów na Yorktownie. Siłownię wzięto z krążowników przeciwlotniczych klasy Atlanta: Essex miał dwa takie zestawy, razem 150 tysięcy koni mechanicznych, o 30 tysięcy więcej niż Yorktown.

Ważniejsze od liczb było to, jak siłownię rozmieszczono. Na Yorktownie wszystkie kotły stały w jednej grupie, a przed nimi wszystkie turbiny. Na Essexie kotłownie i maszynownie ustawiono na przemian, tak żeby jedna torpeda nie mogła zatrzymać wszystkich kotłów albo wszystkich turbin naraz. Marynarka chciała tego już na Hornecie, ale wtedy liczył się czas i projektu Yorktowna nie ruszano.

Amerykanie i Brytyjczycy podjęli wtedy różne decyzje co do pancerza. Brytyjskie lotniskowce typu Illustrious miały opancerzony pokład lotniczy, amerykańskie opancerzony pokład hangarowy, niżej. Rozwiązanie brytyjskie lepiej chroniło przed bombami, ale kosztowało miejsce na samoloty i ciężar wysoko w kadłubie. Brytyjski historyk okrętownictwa David K. Brown uznał, że obie marynarki wybrały dobrze, każda dla wojny, jakiej się spodziewała.

Pod pokładem lotniczym biegły głębokie dźwigary, między którymi można było podwiesić pod stropem hangaru zapasowe samoloty ze zdjętymi skrzydłami. Jedna wada wyszła dopiero w walce. Powietrze do wentylacji całego okrętu zasysał i rozprowadzał jeden długi kanał, biegnący przez dwie trzecie długości kadłuba. Po trafieniu kanał wciągał dym, toksyczne gazy i opary paliwa i roznosił je po okręcie. Na Franklinie i Bunker Hillu, trafionych w 1945 roku, kosztowało to życie wielu ludzi. Wentylację potem przerobiono i problem się nie powtórzył.

Sunday Punch i las luf

Pierwotna grupa lotnicza, nazywana „Sunday Punch”, czyli nokautujący cios, liczyła 36 myśliwców, 36 bombowców nurkujących i 18 torpedowych. Myśliwcem był Grumman F6F Hellcat, bombowcem nurkującym najpierw Douglas SBD Dauntless, potem Curtiss SB2C Helldiver, torpedowcem Grumman TBF Avenger. W miarę jak rosła groźba japońskich samolotów samobójców, na pokładach przybywało myśliwców, także Vought F4U Corsair. Pod koniec wojny Essex wiózł ich zwykle około 72, a myśliwce przejęły dużą część zadań bombowych. W ostatnim roku wszystkie samoloty mogły przenosić rakiety 127 mm.

Dyskusja o artylerii ciągnęła się przez cały projekt. Wracał pomysł dział krążownikowych, na wypadek gdyby lotniskowiec spotkał okręty nawodne bez eskorty. Ostatecznie Essex dostał dwanaście dział 127 mm, w czterech wieżach podwójnych przed nadbudówką i za nią oraz czterech pojedynczych stanowiskach na lewej burcie. Najbardziej rosła lekka artyleria. W 1940 roku planowano 24 działka 28 mm i osiem karabinów maszynowych. Zanim pierwszy okręt wszedł do służby, zamieniono je na szwedzkie Boforsy 40 mm i szwajcarskie Oerlikony 20 mm, a ich liczba rosła przez całą wojnę, do kilkudziesięciu sztuk każdego typu. Do obsługi potrzeba było ludzi, więc załogi urosły o połowę.

Krótki i długi kadłub

W marcu 1943 roku zmieniono projekt okrętów, których budowa dopiero się zaczynała. Dziób nad linią wodną wydłużono i wyciągnięto do przodu, w kształcie kliprowym. Na dodatkowej przestrzeni zmieściło się jeszcze jedno poczwórne stanowisko Boforsów, a pokład lotniczy nieco skrócono z przodu, żeby działka miały lepsze pole ostrzału. Wraz z dziobem przyszły mniej widoczne zmiany: bezpieczniejsza wentylacja i instalacja benzyny, centrum informacji bojowej przeniesione pod pokład pancerny, druga katapulta na pokładzie lotniczym zamiast katapulty w hangarze.

Okręty z dłuższym dziobem nazywa się w literaturze grupą długiego kadłuba albo podklasą Ticonderoga. Sama marynarka nigdy ich formalnie nie rozróżniała i po wojnie przebudowywała obie grupy tak samo. Z okrętów położonych po 1942 roku tylko Bon Homme Richard (CV-31) dostał jeszcze krótki dziób.

Szybkie zespoły lotniskowców

W 1942 roku amerykańskie lotniskowce działały pojedynczo albo parami, każdy z własnymi krążownikami i niszczycielami. Gdy od połowy 1943 roku zaczęły przybywać Essexy i lekkie Independence, zmieniła się taktyka. Lotniskowce zbierano w grupy po trzy, cztery, pięć, z przynajmniej jednym lekkim w każdej, a grupy łączono w jeden wielki zespół, który pod dowództwem Spruance’a nazywał się Task Force 58, a pod Halseyem Task Force 38. Jego lotniskowcami dowodził zwykle Marc Mitscher albo John McCain. Naraz działało w nim nawet dziesięć Essexów, a okręty rotowano na remonty i odpoczynek.

Czternaście Essexów walczyło w II wojnie światowej, od uderzeń na Wyspy Gilberta w 1943 roku po naloty na Japonię w sierpniu 1945 roku. Przetrwały bomby, torpedy, samoloty samobójców i tajfuny. Żaden nie zatonął. Najciężej trafione, Franklin i Bunker Hill, wróciły do kraju o własnych siłach, zostały naprawione, ale nigdy więcej nie wróciły do czynnej służby.

Odrzutowce i pokład kątowy

Po wojnie wszystkie Essexy z krótkim dziobem i pięć z długim odstawiono do rezerwy. Aktywne zostały najnowsze. W 1949 roku oszczędności budżetowe administracji Trumana wysłały do rezerwy kolejne trzy, ale już rok później wojna koreańska wróciła je do służby. Jedenaście Essexów walczyło w Korei.

Samoloty odrzutowe były cięższe i szybsze od śmigłowych i potrzebowały mocniejszych pokładów, wind i katapult oraz więcej paliwa. Pierwszym Essexem przystosowanym do nich był Oriskany, którego budowę wstrzymano po wojnie i dokończono w 1950 roku według nowego projektu, ze wzmocnionym pokładem i przebudowaną nadbudówką. Do jego standardu, w programie SCB-27A, przebudowano osiem starszych okrętów. Sześć kolejnych przeszło ulepszoną przebudowę SCB-27C, z brytyjskimi katapultami parowymi zamiast hydraulicznych.

Następnym brytyjskim wynalazkiem był pokład kątowy, skierowany pod kątem do osi okrętu, tak żeby samolot, który nie złapał liny hamującej, mógł poderwać się ponownie zamiast wpaść na zaparkowane maszyny. W 1952 roku Antietam dostał doświadczalny pokład kątowy i stał się pierwszym lotniskowcem z prawdziwym pokładem tego typu. W programie SCB-125 dostały go wszystkie przebudowane Essexy poza Lake Champlainem, razem z zamkniętym, „huraganowym” dziobem. Pierwszym amerykańskim lotniskowcem w linii z pokładem kątowym był w 1955 roku Shangri-La.

Druga i trzecia kariera

Gdy w połowie lat pięćdziesiątych weszły do floty superlotniskowce klasy Forrestal, Essexy zaczęły zmieniać zadania. Od 1953 roku część z nich dostawała oznaczenie CVS, lotniskowca zwalczania okrętów podwodnych, z samolotami patrolowymi Tracker i śmigłowcami. Osiem z nich dostało w latach sześćdziesiątych sonar w dziobie. Trzy nieprzebudowane, Boxer, Princeton i Valley Forge, zostały śmigłowcowcami desantowymi piechoty morskiej. Inne odstawiono do rezerwy jako transportowce samolotów.

Te, które zostały lotniskowcami uderzeniowymi, walczyły w Wietnamie, choć nie mogły przyjmować najcięższych samolotów, Phantomów i Intruderów, i latały ze starszymi Crusaderami, Skyhawkami, a potem Corsairami II. W sierpniu 1964 roku samoloty z Ticonderogi uczestniczyły w incydencie w Zatoce Tonkińskiej. Trzynaście Essexów brało udział w wojnie wietnamskiej. Od 1957 do 1991 roku jeden Essex był zawsze lotniskowcem szkolnym marynarki: najpierw Antietam, potem Lexington. Lexington wycofano w listopadzie 1991 roku jako ostatni okręt klasy.

Astronauci na pokładzie

Duże, szybkie i z helikopterami na pokładzie, Essexy okazały się idealne do podejmowania z oceanu kapsuł kosmicznych. Od pierwszego lotu Amerykanina w kosmos w 1961 roku po pierwszą załogę stacji Skylab w 1973 roku większość amerykańskich misji załogowych kończyła się na pokładzie któregoś z nich.

Cztery muzea i jedna rafa

Z 24 Essexów przetrwały cztery, wszystkie jako muzea: Yorktown (CV-10) w Mount Pleasant koło Charleston, Intrepid (CV-11) w Nowym Jorku, Hornet (CV-12) w Alamedzie i Lexington (CV-16) w Corpus Christi. Aż do otwarcia muzeum na Midway w San Diego każdy zachowany amerykański lotniskowiec był Essexem. Oriskany zatopiono w 2006 roku u wybrzeży Florydy jako sztuczną rafę, do której nurkują płetwonurkowie. Pozostałe poszły na złom, większość w latach siedemdziesiątych.

Imiona

Marynarka nie miała jeszcze wtedy ustalonej zasady nadawania imion lotniskowcom. Większość Essexów dostała nazwy bitew, głównie z wojny o niepodległość, albo imiona dawnych okrętów US Navy. Wiele zmieniło imię jeszcze w budowie: cztery przejęły imiona lotniskowców zatopionych w 1942 roku, Princeton imię lekkiego lotniskowca zatopionego w 1944 roku, a Hancock i Ticonderoga zamieniły się nazwami, więc CV-14 był budowany jako Hancock, a CV-19 jako Ticonderoga. Jeden, Shangri-La, nosi nazwę fikcyjnej krainy, z której według żartu Roosevelta wystartowały bombowce Doolittle’a.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Marynarka wojenna

USS Lexington (CV-16). Niebieski Duch, który służył najdłużej

16 października 2026 · 07:00•21 min czytania

Marynarka wojenna

USS Franklin (CV-13). Dzień, w którym nie zatonął

13 października 2026 · 07:00•25 min czytania

Marynarka wojenna

USS Yorktown (CV-10). Fighting Lady, imiennik okrętu spod Midway

10 października 2026 · 07:00•22 min czytania