22 września 1939. Lwów kapituluje, agresorzy defilują w Brześciu

22 września 1939 roku gen. Władysław Langner podpisał protokół przekazania Lwowa Armii Czerwonej, a kilka godzin później Sowieci złamali każdą z zawartych w nim gwarancji. Tego samego popołudnia w Brześciu nad Bugiem niemieccy i sowieccy oficerowie stali obok siebie na trybunie, a Moskwa ogłosiła, gdzie przebiega linia dzieląca Polskę. Dwudziesta druga doba jest dniem, w którym rozbiór przestał być tajnym załącznikiem do paktu i stał się wydarzeniem publicznym.

Lwów: dziesięć dni obrony kończy podpis

Lwów bronił się od 12 września. Przez większość tego czasu oblegał go Wehrmacht, od 19 września także oddziały Armii Czerwonej, a od 21 września – jak opisywaliśmy w poprzednim odcinku – wyłącznie Sowieci, którzy przejęli stanowiska po wycofujących się Niemcach. Miasto miało wodę, prąd i zapasy, ale po rozproszeniu Frontu Południowego gen. Kazimierza Sosnkowskiego nie miało już żadnej perspektywy odsieczy.

Rokowania zaczęły się dzień wcześniej w Winnikach pod Lwowem. Stronę polską reprezentowali tam płk dypl. Bronisław Rakowski i ppłk Kazimierz Ryziński, sowiecką – dowódca brygady pancernej płk Iwanow. Sowieccy oficerowie zapewniali, że „przyszli bić Niemców”, ale rozmowa szybko sprowadziła się do jednego: chcieli wejść do miasta. Polska delegacja odpowiedziała, że nie ma pełnomocnictw do rozmawiania o kapitulacji, i uzgodniono spotkanie z gen. Langnerem.

Decyzję podjęto w nocy z 21 na 22 września. W rozkazie do żołnierzy gen. Langner położył nacisk nie na sam fakt poddania miasta, lecz na to, komu je oddaje. Zdanie z tego rozkazu weszło do polskiej pamięci o wrześniu jako formuła oddzielająca kapitulację przed Niemcami od ustąpienia wobec Sowietów.

Zachowane dokumenty pokazują, jak wyglądał ten dzień od strony wykonawczej. O godzinie jedenastej dowództwo artylerii Grupy Obrony Lwowa rozesłało do dowódców działonów przeciwpancernych rozkaz ppłk. Maksymiliana Landaua: mieli utrzymać bezpośredni kontakt z piechotą i oczekiwać na „ważne rozkazy” o trzynastej. Były to instrukcje przygotowujące oddziały do złożenia broni, wydane jeszcze zanim żołnierze dowiedzieli się, że miasto kapituluje.

Gwarancja, która przetrwała kilka godzin

Wychodzące z miasta kolumny skierowano szosą na Kurowice. Na rogatce Łyczakowskiej oficerów oddzielono od żołnierzy i otoczono kordonem. Zamiast obiecanej swobody osobistej ruszyli pieszo do Tarnopola, a stamtąd zostali załadowani do wagonów bydlęcych i wywiezieni w głąb ZSRR. Punkt ósmy protokołu przestał obowiązywać, zanim atrament zdążył wyschnąć.

Większość trafiła do obozu w Starobielsku w obwodzie woroszyłowgradzkim, urządzonego w zabudowaniach dawnego klasztoru. Wiosną 1940 roku NKWD zamordowało jeńców tego obozu w Charkowie, a ciała pogrzebano w lesie w Piatichatkach. Obrońcy Lwowa stanowili w Starobielsku dużą część stanu – i trafili tam wprost wbrew zapewnieniu zapisanemu w warunkach kapitulacji z 22 września.

Brześć: defilada o szesnastej

Brześć nad Bugiem zdobyły oddziały XIX Korpusu Pancernego gen. Heinza Guderiana po ciężkich walkach o twierdzę w połowie września. Zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop–Mołotow miasto leżało jednak po stronie sowieckiej. Przekazanie było więc nieuniknione, a obie armie postanowiły oprawić je w ceremonię.

22 września o godzinie szesnastej na ulicy Unii Lubelskiej, przed trybuną ustawioną naprzeciw gmachu Urzędu Wojewódzkiego, rozpoczęła się defilada. Trwała około czterdziestu pięciu minut. Trybunę, wzniesioną przez stronę sowiecką, ozdobiono swastykami i czerwonymi gwiazdami. Po przejściu oddziałów opuszczono flagę ze swastyką, wciągnięto flagę sowiecką i odegrano hymny obu państw.

Białystok: flagi i hymny przed pałacem

Tego samego dnia w Białymstoku oficerowie obu armii spotkali się w Pałacu Branickich, żeby dopiąć formalności przekazania miasta. Ceremonia odbyła się przed pałacem i miała ten sam scenariusz co w Brześciu: kompanie honorowe, opuszczenie jednej flagi, wciągnięcie drugiej, dwa hymny.

Reakcje ludności nie były jednolite i strona sowiecka dobrze o tym wiedziała. W raporcie do Stalina Pantelejmon Ponomarenko, pierwszy sekretarz partii na Białorusi, odnotował, że za Białymstokiem miejscowi witają wojska sowieckie „bardziej wstrzemięźliwie”. Entuzjazm okazywały głównie środowiska mniejszości, dla których zmiana okupanta wydawała się wtedy mniejszym złem niż niemiecka administracja.

Moskwa: linia przez Warszawę

Trzecim wydarzeniem tego dnia był wspólny oficjalny komunikat niemiecko-sowiecki, ogłoszony w Moskwie. Ustanawiał tymczasową linię demarkacyjną dzielącą Polskę wzdłuż rzek Pisa, Narew, Wisła i San. Linia przebiegała przez Warszawę, która wciąż się broniła, i przez Modlin, który wciąż się bronił.

To był moment, w którym tajny protokół z 23 sierpnia stał się jawnym faktem międzynarodowym. Do 22 września rozbiór można było traktować jako niepotwierdzoną plotkę dyplomatyczną. Od 22 września obie stolice mówiły o nim publicznie, podając rzeki i nazwy miejscowości.

Kodziowce: ostatnia wygrana

Podczas gdy w Brześciu ustawiano trybunę, sto kilkadziesiąt kilometrów na północ trwała jeszcze walka. 101 rezerwowy pułk ułanów pod dowództwem mjr. Stanisława Żukowskiego, wchodzący w skład Rezerwowej Brygady Kawalerii „Wołkowysk”, wycofywał się spod Grodna ku granicy litewskiej. Wieczorem 21 września pułk zajął pozycje we wsi Kodziowce nad Czarną Hańczą, około siedmiu kilometrów na wschód od Sopoćkiń.

Po godzinie pierwszej w nocy przez wieś przedarło się siedem sowieckich czołgów, rozbijając ubezpieczenia. Mjr Żukowski zorganizował obronę okrężną. O czwartej nad ranem ułani przeszli do przeciwnatarcia; Sowieci odpowiedzieli uderzeniem czołgów wspartych piechotą z kilku kierunków naraz. Polakom udało się oddzielić piechotę od wozów pancernych i niszczyć je pojedynczo. Pułk nie miał etatowej broni przeciwpancernej – walczył tym, co przywiózł ze sobą z Grodna.

Ostatnie natarcie odbito około ósmej rano. Sowieci próbowali jeszcze podpalić zabudowania pociskami zapalającymi, ale padał deszcz i ogień nie chwytał. Pułk utrzymał pozycje, a następnie na rozkaz gen. Wacława Przeździeckiego odszedł w kierunku granicy litewskiej. Mjr Żukowski, ciężko ranny w czasie boju, zmarł w drodze do szpitala.

Poległych pochowano w zbiorowej mogile na cmentarzu w Sylwanowcach. W samych Kodziowcach krzyż postawiono dopiero w latach dziewięćdziesiątych, a pomnik stanął w 2013 roku staraniem Związku Polaków na Białorusi. Bój, który w kalendariach mieści się w jednym zdaniu, przez pół wieku nie miał na miejscu żadnego znaku.

Sopoćkinie: śmierć generała

Gen. bryg. Józef Olszyna-Wilczyński miał czterdzieści dziewięć lat, był legionistą, dowódcą Okręgu Korpusu III Grodno i dowódcą Grupy Operacyjnej „Grodno”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej jego grupa przestała istnieć jako całość: część oddziałów poszła bronić Grodna, część rozeszła się w kierunku granicy litewskiej. Według relacji żony generał był załamany tym, że z chwilą sowieckiej napaści „został bez wojska”.

Rano 22 września samochód generała jechał drogą z Teolina do Sopoćkiń. W miejscowości Góra Koliszówka drogę zablokowały sowieckie czołgi. Zatrzymano wszystkich: generała, jego żonę Alfredę, adiutanta kpt. Mieczysława Strzemeskiego, kierowcę i jego pomocnika. Kobiety zamknięto w pobliskiej stodole. Po krótkiej rozmowie z sowieckim oficerem generała i adiutanta rozstrzelano na miejscu, około godziny siódmej.

Olszyna-Wilczyński nie dowodził w tym momencie żadnym oddziałem, nie stawiał oporu i nie został wzięty do niewoli w walce. Zginął dlatego, że nosił mundur generała Wojska Polskiego. Razem z egzekucjami w Grodnie dzień wcześniej i z losem oficerów wychodzących tego samego dnia ze Lwowa układa się to w jeden wzór postępowania: dla strony sowieckiej polski korpus oficerski nie był przeciwnikiem, któremu przysługują prawa jeńca, lecz kategorią do usunięcia.

Lubelszczyzna i Warszawa: to, co zostało z frontu

Na Lubelszczyźnie 22 września osiągnęła apogeum druga bitwa pod Tomaszowem Lubelskim. Front Północny gen. Stefana Dąb-Biernackiego, złożony z resztek armii „Modlin” i „Prusy” oraz 39 dywizji rezerwowej, próbował przebić się na południe przez pozycje IV, VII i VIII korpusów niemieckiej 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua. Polskie oddziały odnosiły lokalne sukcesy, ale nie zdołały otworzyć drogi. Nazajutrz natarcie się załamało, a gen. Dąb-Biernacki rozwiązał zgrupowanie.

Pod Warszawą trwał ostrzał i naloty. Tego dnia na przedpolu Pragi zginął gen. płk Werner von Fritsch, do 1938 roku naczelny dowódca wojsk lądowych Rzeszy, usunięty przez Hitlera na podstawie spreparowanego oskarżenia. Do Polski przyjechał jako honorowy szef 12 pułku artylerii i wyszedł na pierwszą linię, gdzie nie miał żadnych obowiązków. Polska kula przecięła mu tętnicę w lewym udzie; wykrwawił się w ciągu kilku minut.

Bilans dwudziestej drugiej doby

Po dwudziestu dwóch dniach wojny front istnieje jeszcze w trzech miejscach: pod Warszawą, pod Modlinem i na Helu, a w polu manewrują zgrupowania na Lubelszczyźnie i Polesiu. Wszystko poza tym jest już podziałem terytorium. Ten dzień pokazuje, jak szybko przebiegał ten drugi proces: rano kapitulacja największego miasta na południowym wschodzie, po południu defilada, wieczorem komunikat z Moskwy podający nazwy rzek.

22 września ma też inne znaczenie, widoczne dopiero z perspektywy kolejnych miesięcy. Trzy wydarzenia tego dnia – złamanie gwarancji lwowskich, mord pod Sopoćkiniami i egzekucje w Grodnie dzień wcześniej – nie są przypadkowymi ekscesami frontowymi. Prowadzą prostą linią do Starobielska, Kozielska, Ostaszkowa i do wiosny 1940 roku. Wojna z Niemcami kończyła się dla polskiego oficera niewolą; wojna z ZSRR kończyła się dla niego znacznie częściej wyrokiem.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Kampania 1939

21 września 1939. Grodno pada, obrazy Warszawy wyjeżdżają

21 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

20 września 1939. Grodno stawia opór

20 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

17 września 1939. Związek Radziecki atakuje Polskę

17 września 2026•33 min czytania