24 września 1939. Miasto bez wody

24 września 1939 roku w Warszawie przestały działać filtry. Milionowe miasto, od poprzedniego popołudnia pozbawione prądu, zostało bez wody pitnej i bez wody do gaszenia pożarów. Stało się to dokładnie dzień przed najcięższym bombardowaniem całego oblężenia. Sto pięćdziesiąt kilometrów na wschód dogasały walki pod Husynnem, a na Bałtyku kończył się udział polskich okrętów podwodnych w tej wojnie.

Warszawa: dzień, w którym zabrakło wody

Warszawskie wodociągi opierały się na Stacji Filtrów przy ulicy Koszykowej, zbudowanej w latach osiemdziesiątych XIX wieku według projektu Williama Lindleya. Był to system grawitacyjno-pompowy: bez zasilania elektrycznego i bez sprawnych filtrów nie dało się ani oczyszczać wody, ani tłoczyć jej do sieci. Ostrzał z 23 września uszkodził urządzenia, a 24 września filtry stanęły. Kalendaria zapisują to jednym zdaniem: brak wody pitnej.

Skutki były natychmiastowe i szły w czterech kierunkach naraz. Ludność straciła dostęp do wody zdatnej do picia. Szpitale, już przepełnione rannymi, straciły możliwość sterylizacji i utrzymania higieny. Miasto straciło zdolność gaszenia pożarów, bo hydranty przestały mieć ciśnienie. I wreszcie: w mieście pełnym niepogrzebanych zwłok i uszkodzonej kanalizacji zaczęło rosnąć ryzyko epidemii.

Do braku wody dochodził kurczący się zapas żywności. Miasto było odcięte od dowozu od 15 września, a wypiek chleba wymagał i mąki, i wody. Gazety, dopóki jeszcze wychodziły, drukowały przepisy na potrawy z koniny w miejsce wołowiny; konie zabijane na ulicach przez odłamki stawały się źródłem mięsa dla całych kamienic. Racje wydawane przez komisariat cywilny malały z dnia na dzień.

Warto zatrzymać się nad kolejnością zdarzeń, bo ona tłumaczy, dlaczego następny dzień był tak niszczący. Warszawa straciła wodę do gaszenia pożarów dwadzieścia cztery godziny przed nalotem, w którym Luftwaffe użyła na dużą skalę bomb zapalających. Nie był to przypadek: niszczenie infrastruktury komunalnej należało do metody oblegania miasta, którą przyjęło niemieckie dowództwo.

Niemcy: ogień zamiast walk ulicznych

Po stronie niemieckiej 24 września był ostatnim dniem przygotowań. Całością działań przeciwko Warszawie dowodził gen. Johannes Blaskowitz, mając do dyspozycji oddziały 8 i 3 Armii. Wojsko niemieckie stało pod miastem od połowy miesiąca i nie miało ochoty wchodzić w walki uliczne w milionowej aglomeracji, w której broniło się około stu dwudziestu tysięcy polskich żołnierzy.

Przyjęte rozwiązanie polegało na przygotowaniu artyleryjskim i lotniczym o skali, która miała złamać nie tyle obronę wojskową, ile wolę mieszkańców. Generalne natarcie zaplanowano na 25 i 26 września: pierwszy dzień – zmasowany ogień artylerii i nalot dywanowy, drugi – uderzenie piechoty na umocnienia lewobrzeżnej Warszawy. 24 września zajęły ostatnie przygotowania do obu tych faz.

Husynne: bitwa, która była, i szarża, której zapewne nie było

Na Lubelszczyźnie, w rejonie Husynnego, Strzyżowa i Teptiukowa pod Hrubieszowem, 23 i 24 września doszło do walk polskich pododdziałów z Armią Czerwoną. Po stronie polskiej było około tysiąca żołnierzy z improwizowanego zgrupowania: batalion piechoty por. sap. rez. Józefa Koniuszewskiego, batalion moździerzy kpt. Józefa Cwynara i około dziewięćdziesięciu kawalerzystów mjr. Jerzego Kobylańskiego. Po stronie sowieckiej działały pododdziały 8 Korpusu Strzeleckiego i 36 Brygady Pancernej: około siedmiuset żołnierzy i dwadzieścia trzy czołgi.

Przebieg jest udokumentowany. 23 września Sowieci uderzyli na batalion Koniuszewskiego w Strzyżowie; polskie armaty przeciwpancerne zniszczyły kilka wozów, po czym oddziały wycofały się do Husynnego i Teptiukowa. W nocy Polacy przeprowadzili wypad i odbili Husynne. 24 września sowiecki kontratak wymusił odwrót, a zgrupowanie wpadło pod Hrubieszowem w zasadzkę. Batalion moździerzy wystrzelał całą amunicję i jego żołnierze rozproszyli się.

Do polskiej pamięci Husynne weszło jednak nie jako to starcie, lecz jako brawurowa szarża czterystu lub pięciuset konnych policjantów z warszawskiego szwadronu Policji Państwowej, którzy mieli rozbić sowiecką piechotę i ulec dopiero ukrytej za wzgórzami broni pancernej. W tej wersji podaje się nawet dokładne straty: 143 zabitych i 139 rannych po stronie polskiej, 80 zabitych i 113 rannych po sowieckiej oraz 25 jeńców rozstrzelanych po bitwie.

Losy dwóch dowódców z tego zgrupowania domykają wątek, który ciągnie się przez cały ten tydzień kampanii. Por. Józef Koniuszewski został zamordowany w Katyniu w kwietniu 1940 roku. Mjr Jerzy Kobylański zginął wiosną 1940 roku w Charkowie, razem z jeńcami obozu w Starobielsku, o których pisaliśmy przy kapitulacji Lwowa. Dla polskiego oficera wzięcie do niewoli przez Armię Czerwoną oznaczało w praktyce wyrok odroczony o pół roku.

Poległych z tych dwóch dni pochowano na cmentarzach w Husynnem i Rogalinie. To one, a nie relacje spisane pół wieku później, są najtwardszym dowodem na to, że pod Hrubieszowem toczyła się prawdziwa walka. Groby są policzalne i sprawdzalne; szarża nie.

Bałtyk: ostatni okręt schodzi ze sceny

Polska marynarka wojenna weszła do wojny z planem o kryptonimie „Worek”. Pięć okrętów podwodnych – „Wilk”, „Ryś”, „Żbik”, „Orzeł” i „Sęp” – miało zająć wyznaczone sektory w Zatoce Gdańskiej i nie dopuścić do niemieckich desantów na wybrzeżu. Sektory rozłożono od Rozewia po ujście Wisły. Plan nie uwzględniał tego, że płytka zatoka pod stałym nadzorem lotnictwa i okrętów zwalczania podwodnego jest dla okrętów podwodnych pułapką.

W ciągu pierwszych dwóch tygodni wojny wszystkie pięć jednostek, uszkodzonych i ściganych, opuściło Zatokę Gdańską i szukało ratunku na otwartym morzu. Trzy z nich, wobec uszkodzeń i braku paliwa, weszły do portów neutralnej Szwecji: „Sęp” 17 września, „Ryś” 18 września, a „Żbik” jako ostatni. Kalendaria Instytutu Pamięci Narodowej i Muzeum Historii Polski umieszczają jego internowanie w Stavsnäs pod 24 września.

Dwa pozostałe okręty przeszły inną drogą. „Wilk” przedarł się przez cieśniny duńskie i dotarł do Wielkiej Brytanii. „Orzeł”, internowany w Tallinie, uciekł stamtąd w nocy z 17 na 18 września bez map i bez części uzbrojenia, po czym przeszedł Bałtyk i cieśniny, docierając do brytyjskiego portu w połowie października. Ucieczka „Orła” stała się jedną z najbardziej znanych opowieści polskiej marynarki i tematem propagandowego sporu z Moskwą, która oskarżała Estonię o współudział.

Reszta frontu

Poza Warszawą kampania toczyła się w miejscach coraz bardziej od siebie oddalonych. Twierdza Modlin, odcięta od stolicy, broniła się pod dowództwem gen. Wiktora Thommée i miała wytrzymać jeszcze pięć dni. Na Helu trwała obrona półwyspu. Na Polesiu manewrowało zgrupowanie Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna, a na Lubelszczyźnie formowała się Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga, która miała złożyć broń jako ostatnia, 6 października.

Na terenach zajętych przez Armię Czerwoną zaczynała się okupacja. We Lwowie, oddanym dwa dni wcześniej, trwały aresztowania; oficerów, którym gwarantowano swobodę, prowadzono kolumnami na wschód. Na Zamojszczyźnie resztki Frontu Północnego, rozwiązanego poprzedniego dnia w Wożuczynie, przebijały się małymi grupami albo szły do niewoli niemieckiej.

Modlin: twierdza bez odsieczy

Twierdza Modlin była w tym momencie drugim po Warszawie ośrodkiem oporu w centralnej Polsce. Gen. Wiktor Thommée, który przejął resztki armii „Łódź” i doprowadził je pod Warszawę, zorganizował tam obronę opartą na dziewiętnastowiecznych fortyfikacjach i na tym, co zostało z rozbitych dywizji. Twierdza była przepełniona rannymi i uchodźcami, a zapasy amunicji kurczyły się szybciej niż w stolicy.

Thommée poddał Modlin dopiero 29 września, dzień po kapitulacji Warszawy, i to nie dlatego, że przełamano obronę. W ostatnich dniach walczono tam już wręcz, bo skończyła się amunicja. Decyzję o kapitulacji podjął po przybyciu wysłannika ze stolicy z wiadomością, że dalsza obrona nie ma celu, ponieważ cały kraj jest już opanowany.

Bilans dwudziestej czwartej doby

Dwudziesta czwarta doba nie ma własnej bitwy i właśnie dlatego dobrze pokazuje, na czym polegał koniec tej kampanii. Nie rozstrzygało się już nic na polu walki: rozstrzygało się w wodociągach, w niemieckich rozkazach na następny dzień i w portach neutralnych państw, do których wchodziły ostatnie polskie okręty. Wojna przenosiła się z frontu do infrastruktury.

Ten dzień warto też zapamiętać jako moment, w którym los ludności cywilnej Warszawy przestał zależeć od tego, jak długo utrzymają się umocnienia. Miasto miało jeszcze żołnierzy, amunicję i wolę obrony. Nie miało wody. Cztery dni później dowództwo, decydując o kapitulacji, powoływało się przede wszystkim na położenie mieszkańców, a nie na sytuację wojskową.

Dalej w Vardis

Czytaj dalej

Dobór na podstawie tematu i działu

Kampania 1939

23 września 1939. Ostatnia audycja i ostatnia szarża

23 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

22 września 1939. Lwów kapituluje, agresorzy defilują w Brześciu

22 września 2026•30 min czytania

Kampania 1939

21 września 1939. Grodno pada, obrazy Warszawy wyjeżdżają

21 września 2026•30 min czytania