3 września 1939. Europa wchodzi do wojny
Wielka Brytania i Francja wypowiadają Niemcom wojnę, a Warszawa świętuje spełnienie sojuszniczych zobowiązań. Na polskim froncie nie pojawia się jednak natychmiastowa ulga: kończy się bitwa graniczna, trwa kryzys pod Mławą i w Borach Tucholskich, a Luftwaffe zatapia ORP „Wicher” i ORP „Gryf”.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01O godzinie 11.00 czasu brytyjskiego Wielka Brytania znalazła się w stanie wojny z Niemcami; Francja uczyniła to po wygaśnięciu własnego ultimatum o 17.00 czasu francuskiego.
- 02Deklaracje miały przełomowe znaczenie polityczne i strategiczne, ale 3 września nie odciągnęły z polskiego frontu ani jednej niemieckiej dywizji. Wielka ofensywa zachodnia nie rozpoczęła się tego dnia.
- 03Pod Mławą i w Borach Tucholskich polskie armie traciły swobodę manewru. Na Wybrzeżu poranny sukces artyleryjski nie zapobiegł zatopieniu ORP „Wicher” i ORP „Gryf” przez Luftwaffe.
- 04W Bydgoszczy ostrzelano wycofujące się oddziały polskie. Tłumienie niemieckiej dywersji przerodziło się także w samosądy; nazistowska propaganda wykorzystała ofiary do uzasadniania przygotowanego wcześniej terroru wobec Polaków.
Wojna staje się europejska, front pozostaje polski
Trzeciego dnia śledzimy dwa zegary. Dyplomatyczny odmierza ultimata w Londynie, Berlinie i Paryżu. Wojskowy biegnie pod Mławą, w Borach Tucholskich, pod Bydgoszczą, na Wybrzeżu i na drogach odwrotu Armii „Kraków”. Ich wskazania nie są zsynchronizowane: sojusz zaczyna działać prawnie szybciej niż militarnie.
3 września 1939 roku Polska osiągnęła cel, o który zabiegała od pierwszych godzin agresji: Niemcy nie zdołali ograniczyć wojny do samotnego starcia z jednym państwem. Wielka Brytania i Francja dotrzymały politycznej części zobowiązań i wypowiedziały III Rzeszy wojnę. Tego samego dnia polskie oddziały pod Mławą szykowały odwrót, Armia „Pomorze” przebijała się z rozbitego korytarza, a dwa największe polskie okręty pozostające na Bałtyku zostały wyeliminowane przez lotnictwo.
Jeden dzień, dwie prawdziwe rzeczywistości
Radość w Warszawie nie była naiwnością. Brytyjskie i francuskie deklaracje oznaczały, że Hitler nie wygra wojny wyłącznie przez szybkie rozbicie Polski i kolejny fakt dokonany. Niemcy musiały odtąd liczyć się z konfliktem morskim, blokadą gospodarczą, mobilizacją imperiów kolonialnych i przyszłym frontem zachodnim.
Trzy poziomy znaczenia 3 września
Polska nie walczy już formalnie sama
Londyn i Paryż uznają, że dalsza agresja oznacza stan wojny. System sojuszy zaczyna działać mimo wcześniejszych prób mediacji.
Hitler otrzymuje wojnę, której chciał uniknąć
III Rzesza musi planować konflikt długotrwały, obejmujący morza, handel, produkcję i granicę zachodnią.
Polski żołnierz nadal nie widzi pomocy
Na mapie kampanii nie pojawia się 3 września nowe natarcie zdolne zmusić Niemców do przerzutu głównych sił z Polski.
Chronologia: niedziela 3 września 1939 roku
Oś czasu
9 wydarzeńKończy się zorganizowany opór pod Węgierską Górką
Po ponad 20 godzinach walk część załóg schronów kapituluje albo przebija się z pozycji. Opóźnienie pomaga odchodzącej Armii „Kraków”.
Polskie działa odpierają niemieckie niszczyciele pod Helem
ORP „Wicher”, ORP „Gryf” i bateria cyplowa wdają się w pojedynek z „Leberecht Maass” i „Wolfgang Zenker”. Niemcy stawiają zasłonę dymną i odchodzą.
Brytyjskie ultimatum zostaje doręczone w Berlinie
Rząd żąda wstrzymania agresji i wycofania niemieckich wojsk z Polski. Termin odpowiedzi upływa dwie godziny później.
Wielka Brytania znajduje się w stanie wojny z Niemcami
Berlin nie składa żądanego zobowiązania. Neville Chamberlain ogłasza decyzję w radiu i później przed Izbą Gmin.
Warszawa wychodzi pod ambasady sojuszników
Tłumy gromadzą się przy placówkach Wielkiej Brytanii i Francji. Nadzieja na ofensywę zachodnią na chwilę zagłusza alarmy i złe meldunki z frontu.
Kryzys pod Mławą, w Borach Tucholskich i Bydgoszczy
Przełamanie pod Rzęgnowem grozi obejściem pozycji mławskiej. Rozbite oddziały Armii „Pomorze” cofają się przez Bydgoszcz, gdzie wybuchają walki z niemieckimi dywersantami.
Francja przystępuje do wojny
Po wygaśnięciu francuskiego ultimatum stan wojny obejmuje również głównego lądowego sojusznika Polski na Zachodzie.
Luftwaffe eliminuje ORP „Wicher” i ORP „Gryf”
Naloty na port helski kończą bojową służbę dwóch największych polskich okrętów pozostających na Bałtyku.
U-30 torpeduje pasażerską „Athenię”
Bez ostrzeżenia trafiony zostaje statek płynący do Montrealu z ponad 1400 osobami na pokładzie. Wojna atlantycka zaczyna się od ataku na cywilów.
Zestawienie tych wydarzeń pokazuje, dlaczego 3 września nie da się opisać wyłącznie jako dnia deklaracji. Gdy w stolicach odczytywano noty dyplomatyczne, na polskim froncie kończyła się pierwsza faza bitwy granicznej, a na Atlantyku wojna już przekraczała granice kontynentu.
Wielka Brytania: ultimatum ma godzinę graniczną
Brytyjski rząd przez 1 i 2 września próbował skoordynować stanowisko z Francją i pozostawiał Berlinowi możliwość wycofania się. Zwłoka wywołała jednak bunt nastrojów w Izbie Gmin i obawę, że powtórzy się mechanizm Monachium: agresor otrzyma zdobycz, a sojusznik zostanie sam. Rankiem 3 września ambasador Nevile Henderson doręczył ostateczną notę z terminem do godziny 11.00 czasu brytyjskiego.
„Nie otrzymano wymaganego zapewnienia w wyznaczonym terminie. W konsekwencji kraj znajduje się w stanie wojny z Niemcami.”
KontekstDeklaracja nie była symbolicznym potępieniem. Oznaczała prawny stan wojny, uruchomienie mobilizacji, blokady, działań morskich i całego aparatu państwa.
1 września
- Decyzja
- Londyn żąda zaprzestania agresji i wycofania sił
- Znaczenie
- Niemcy otrzymują możliwość cofnięcia działań bez natychmiastowej wojny z Wielką Brytanią.
3 września, 9.00 BST
- Decyzja
- Doręczenie finalnej noty w Berlinie
- Znaczenie
- Ultimatum zawiera jednoznaczny, dwugodzinny termin.
3 września, 11.00 BST
- Decyzja
- Brak odpowiedzi spełniającej żądania
- Znaczenie
- Od tej godziny istnieje stan wojny brytyjsko-niemieckiej.
3 września, po południu
- Decyzja
- Parlament uchwala środki wojenne
- Znaczenie
- Państwo przechodzi od dyplomacji do mobilizacji ludzi, gospodarki i imperium.
BST oznacza brytyjski czas letni używany w komunikatach z Londynu. W Polsce wiadomość docierała przez radio i placówki dyplomatyczne.
Francja: najpotężniejsza armia lądowa sojuszu wchodzi do wojny później
Francja była związana z Polską sojuszem politycznym i konwencjami wojskowymi, lecz jej rząd chciał działać wspólnie z Londynem i nadal obawiał się odpowiedzialności za rozpoczęcie kolejnej wielkiej wojny. Francuskie ultimatum wygasało o 17.00 czasu francuskiego. Gdy Niemcy nie przerwały inwazji, także Francja znalazła się w stanie wojny z III Rzeszą.
Na granicy z Niemcami znajdowała się armia zdolna z czasem stworzyć poważne zagrożenie, ale jej mobilizacja, koncentracja artylerii, przygotowanie przepraw i przejście przez system własnych umocnień wymagały dni. Francuskie planowanie zakładało działania ograniczone po mobilizacji, a większy wysiłek później. Dla Polski różnica między obietnicą ofensywy a jej tempem miała okazać się rozstrzygająca.
Wypowiedzenie wojny nie jest równoznaczne z ofensywą
3 września zmienił strategiczne położenie Niemiec, ale nie bieżący stosunek sił pod Mławą czy Piotrkowem. Presję na agresora mogły wytworzyć dopiero działania lądowe, lotnicze, morskie i gospodarcze prowadzone w odpowiedniej skali oraz czasie.
Warszawa: radość, która miała wojskową logikę
Wiadomość o brytyjskiej, a następnie francuskiej decyzji wywołała manifestacje pod ambasadami. Ludzie śpiewali, wiwatowali i wznosili okrzyki na cześć sojuszników. Było w tym uniesienie, ale również racjonalna kalkulacja: jeśli Niemcy będą musiały walczyć na dwóch frontach, ich przewaga nad Polską powinna się zmniejszyć.
Czego oczekiwano od Zachodu
Natarcia na słabiej bronioną granicę Rzeszy
Polskie plany zakładały, że główne siły niemieckie zaangażowane na wschodzie stworzą Francji możliwość ofensywy.
Uderzeń na niemieckie zaplecze
Lotnictwo alianckie mogło zmusić Niemcy do pozostawienia części myśliwców i obrony przeciwlotniczej na Zachodzie.
Blokady oraz wojny długotrwałej
Royal Navy i zasoby imperiów oznaczały, że szybkie zwycięstwo w Polsce nie kończy konfliktu.
Mława: żelazna pozycja przegrywa z obejściem
20 Dywizja Piechoty nadal utrzymywała główną pozycję umocnioną. Niemieckie szturmy czołowe nie przyniosły oczekiwanego rozstrzygnięcia, a obrońcy zadawali przeciwnikowi straty. Problem narastał na wschodnim skrzydle, gdzie słabiej przygotowana pozycja pod Rzęgnowem nie tworzyła ciągłego systemu schronów porównywalnego z odcinkiem mławskim.
Niemieckie włamanie groziło wyjściem na tyły 20 Dywizji Piechoty. Do kontrataku skierowano 8 Dywizję Piechoty, lecz jej oddziały wchodziły do walki fragmentami, w warunkach słabej łączności, nalotów i sprzecznych meldunków. Natarcie załamało się, a część jednostek uległa dezorganizacji. Wieczorem obrona, choć w wielu schronach nadal nieprzełamana, otrzymała rozkaz odwrotu w kierunku Modlina i Warszawy.
Cztery elementy decyzji o odwrocie
1–3 września
20 Dywizja Piechoty nadal broni schronów
Niemcy nie zdobywają całej linii bezpośrednim szturmem. Obrona wciąż ma wartość bojową.
3 września
Słabszy odcinek otwiera drogę na tyły
Przeciwnik wykorzystuje teren i brak pełnych umocnień, zamiast ponawiać najdroższe ataki czołowe.
popołudnie
Odwód nie zamyka wyłomu
Rozproszone wejście do walki, naloty i problemy dowodzenia odbierają natarciu spójność.
wieczór i noc
Dowództwo ratuje siły przed oskrzydleniem
Dalsze trwanie grozi odcięciem dywizji od przepraw i kierunku Warszawy.
Schron
- Co widzi dowódca
- Nieprzyjaciel nie zdobył stanowiska
- Wniosek 3 września
- Załoga może uważać walkę za skuteczną.
Dywizja
- Co widzi dowódca
- Sąsiedni odcinek pęka, a odwód nie przywraca ciągłości
- Wniosek 3 września
- Pozycja traci osłonę skrzydła.
Armia
- Co widzi dowódca
- Niemcy mogą przeciąć drogi ku Modlinowi i Narwi
- Wniosek 3 września
- Odwrót staje się konieczny mimo niezdobytych schronów.
Rozkaz odwrotu wykonano w nocy z 3 na 4 września. Sama linia mławska nie została w całości zdobyta frontalnie.
Pomorze: bitwa w korytarzu zamienia się w walkę o wyrwanie z okrążenia
Niemiecki XIX Korpus Armijny osiągnął operacyjny cel pierwszej fazy: przeciął połączenie Pomorza z Wybrzeżem i rozbił spójność polskich dywizji w Borach Tucholskich. Część oddziałów została otoczona, część porzucała ciężki sprzęt, by przedzierać się lasami i bocznymi drogami ku Wiśle oraz Bydgoszczy.
Porażka nie oznaczała unicestwienia całej Armii „Pomorze”. Duża część jej sił oderwała się od przeciwnika i w kolejnych dniach połączyła z Armią „Poznań”. Cena była jednak wysoka: utrata łączności, sprzętu, uporządkowanych kolumn i czasu. Wybrzeże zostało odcięte od pomocy lądowej z głębi kraju.
Od korytarza do Wisły
3 września
Związki taktyczne tracą wspólny front
Kolumny wycofują się w różnych kierunkach, a część zgrupowań pozostaje w niemieckich pierścieniach.
dzień i wieczór
Wojsko miesza się z ludnością i chaosem
Przemarsz oddziałów 15 Dywizji Piechoty zostaje zakłócony przez strzelaninę i polowanie na dywersantów.
kolejne doby
Rzeka staje się granicą między rozbiciem a reorganizacją
Oddziały, które przekroczą Wisłę i zachowają dowodzenie, będą jeszcze walczyć nad Bzurą.
od 3 września
Gdynia, Oksywie, Hel i Westerplatte pozostają osobnymi bastionami
Obrona trwa, ale nie może liczyć na lądową odsiecz Armii „Pomorze”.
Hel: poranne zwycięstwo artylerii, wieczorna przewaga Luftwaffe
Rankiem niemieckie niszczyciele „Leberecht Maass” i „Wolfgang Zenker” zbliżyły się do Helu. Ogień otworzyły ORP „Wicher”, ORP „Gryf” oraz bateria cyplowa im. Heliodora Laskowskiego. Trafiony „Leberecht Maass” schował się za zasłoną dymną, a oba niemieckie okręty przerwały starcie. Był to wyraźny sukces polskiej obrony brzegowej i okrętowej.
Sukces nie rozwiązywał problemu dominacji w powietrzu. „Wicher” i „Gryf” stały w porcie, bez możliwości bezpiecznego manewru i bez osłony myśliwskiej. Kolejne naloty bombowców nurkujących doprowadziły do ciężkich uszkodzeń, pożarów i osadzenia obu jednostek na dnie basenu. Ich działa mogły być częściowo wykorzystywane dalej, lecz jako okręty utraciły zdolność działania.
Od odpartego ataku do utraty dwóch największych jednostek
- 2
- niemieckie niszczyciele odparte
- 2
- duże polskie okręty wyeliminowane
- 5
- polskich okrętów podwodnych w działaniach
Ogień polskich okrętów i baterii helskiej zmusił przeciwnika do przerwania porannego pojedynku.
ORP „Wicher” i ORP „Gryf” zostały zatopione lub osadzone na dnie podczas nalotów.
„Orzeł”, „Sęp”, „Ryś”, „Wilk” i „Żbik” nadal wykonywały zadania operacji „Worek”, choć bez rozstrzygających efektów.
MetodologiaZestawienie opiera się na kalendarium Muzeum Marynarki Wojennej i materiale o ORP „Gryf”. „Największe” oznacza tu największe polskie okręty pozostające na Bałtyku po wykonaniu operacji „Peking” przez trzy niszczyciele skierowane wcześniej do Wielkiej Brytanii.
Los okrętów nie dowodził bezwartościowości marynarki, lecz zmiany warunków walki. Artyleria mogła wygrać krótki pojedynek na dogodnym dystansie, ale przeciwnik dysponujący rozpoznaniem i lotnictwem mógł wrócić innym narzędziem. Trzeciego dnia wojny morze, wybrzeże i przestrzeń powietrzna tworzyły już jeden system walki.
Węgierska Górka: schrony kończą walkę, armia zyskuje godziny
Obsady niedokończonych schronów pod dowództwem kpt. Tadeusza Semika opierały się niemieckiej 7 Dywizji Piechoty przez ponad 20 godzin. Rankiem 3 września dalsza obrona poszczególnych punktów traciła wspólny sens: część załóg była odcięta, brakowało amunicji i łączności, a oddziały polowe wycofywały się na kolejne rubieże. Niektóre grupy skapitulowały, inne próbowały przebić się nocą.
Fortyfikacja miała zatrzymać przeciwnika na czas, nie na zawsze
Węgierska Górka nie zablokowała południowej drogi do końca kampanii. Opóźniła jednak niemieckie oddziały w chwili, gdy każda godzina pomagała Armii „Kraków” wyprowadzać ludzi, działa i tabory z zagrożonego Śląska.
Bydgoszcz: dywersja, samosądy i przyszła broń propagandowa
Przez Bydgoszcz przechodziły wycofujące się oddziały Armii „Pomorze”, uchodźcy i rozproszeni żołnierze. W tej atmosferze z budynków i ukrytych stanowisk padły strzały do polskich kolumn. Wojsko, policja i uzbrojeni ochotnicy rozpoczęli przeszukiwania. Zatrzymywano osoby z bronią, ale podejrzenie szybko zaczęło zastępować dowód, a część działań przerodziła się w egzekucje i samosądy.
Co jest ustalone, a gdzie kończy się pewność?
Doszło do niemieckiej akcji zbrojnej przeciw polskim oddziałom
Polskie meldunki wojskowe, zeznania i późniejsze kwerendy potwierdzają ostrzał wycofujących się żołnierzy. Współczesne opracowania IPN uznają niemiecką dywersję, przy czym jej centralne kierowanie pozostaje dyskutowane.
Nie każda ofiara była dywersantem
W chaosie zabijano również ludzi niewinnych albo jedynie podejrzanych. Nie da się przypisać każdej śmierci do walki, sądu doraźnego lub samosądu, dlatego odpowiedzialny opis musi oddzielać pewne mechanizmy od niepewnych losów jednostek.
Zasada ocenyNazistowskie określenie „Bromberger Blutsonntag” nie jest neutralną nazwą wydarzenia. Powstało jako narzędzie propagandy, które usuwało z opowieści dywersję i wielokrotnie zawyżało straty, by uzasadniać terror okupacyjny.
Liczby należą do dwóch różnych sekwencji przemocy
- 365
- ustalonych ofiar wydarzeń 3–4 września
- ≥ 1500
- Polaków zamordowanych po zajęciu miasta
- 2 opowieści
- fakt historyczny i mit propagandowy
Wśród zabitych byli uczestnicy dywersji, osoby schwytane z bronią, polscy żołnierze i cywile oraz ludzie niewinnie oskarżeni.
Niemiecki okupant przeprowadzał egzekucje i represje, przedstawiając je jako odwet, choć aparat eksterminacji przygotowano wcześniej.
Badanie wielostronnej przemocy nie oznacza przyjęcia nazistowskiej narracji o zaplanowanej polskiej masakrze.
MetodologiaDla wydarzeń 3–4 września wykorzystujemy zestawienie przywoływane przez Przystanek Historia IPN, obejmujące ofiary katolickie i ewangelickie. Liczbę później zamordowanych Polaków podajemy jako ostrożne minimum z opracowania IPN. Nie łączymy tych grup w jeden propagandowy bilans.
Po wkroczeniu Wehrmachtu fotografie ciał i selektywnie dobrane relacje rozpowszechniano w Rzeszy i za granicą. Bydgoszcz stała się hasłem mobilizującym do odwetu. Propaganda nie stworzyła jednak terroru od zera: Einsatzgruppen, listy proskrypcyjne i plany eliminacji polskich elit przygotowano przed wojną. Wydarzenia posłużyły jako wygodne usprawiedliwienie realizowanego programu.
Państwo i społeczeństwo próbują zamknąć szeregi
Trzeciego dnia wojny głosy poparcia dla obrony Rzeczypospolitej płynęły ze środowisk, które niemiecka propaganda przedstawiała jako obce albo skłócone. Biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Juliusz Bursche i metropolita prawosławny Dionizy wzywali wiernych do obrony państwa. Posłowie Koła Żydowskiego deklarowali gotowość poniesienia ofiar, a warszawska gmina żydowska powołała komitet wspierający obronę.
Rzeczpospolita w chwili próby
Zwierzchnicy kościołów wzywają do obrony
Lojalność wobec Polski zostaje wyrażona publicznie mimo różnic wyznania i doświadczeń mniejszości.
Deklaracje w Sejmie i organizacja pomocy
Reprezentanci żydowscy wiążą obronę własnych społeczności z obroną niepodległego państwa.
Ochotnicy wspierają regularne służby
Byli powstańcy śląscy, harcerze i mieszkańcy tworzą formacje pomocnicze obok wojska, policji i Straży Granicznej.
„Athenia”: kilka godzin po deklaracji wojna uderza w statek pasażerski
Wieczorem niemiecki okręt podwodny U-30 dowodzony przez Fritza-Juliusa Lempa wykrył płynącą do Montrealu „Athenię”. Statek był nieuzbrojony i nieeskortowany. O 19.39 został storpedowany bez ostrzeżenia około 250 mil na zachód od Inishtrahull. Dowódca U-Boota błędnie uznał cel za pomocniczy krążownik, a po zorientowaniu się w pomyłce nie udzielił pomocy i zataił atak.
Na pokładzie dominowali cywile uciekający z Europy
- 1418
- osób na pokładzie
- 112
- zabitych
- 1306
- ocalonych
Załoga i pasażerowie, w tym ponad 300 obywateli Stanów Zjednoczonych, płynęli z Wielkiej Brytanii do Kanady.
Zginęło 19 członków załogi i 93 pasażerów; wśród ofiar było 28 obywateli neutralnych jeszcze Stanów Zjednoczonych.
Rozbitków podjęły statki handlowe i niszczyciele Royal Navy podczas wielogodzinnej akcji.
MetodologiaDane o liczbie osób, ofiar i ocalałych pochodzą z zestawienia uboat.net, materiałów brytyjskich National Archives oraz National WWII Museum. Bilans obejmuje osoby zmarłe podczas ataku, ewakuacji i akcji ratunkowej.
Zatopienie „Athenii” pokazało, że rozszerzenie wojny nie będzie wyłącznie zmianą koloru państw na mapie. W ciągu jednego dnia uruchomiono blokadę, rozkazy dla flot i działania okrętów podwodnych. Berlin początkowo zaprzeczał odpowiedzialności, obawiając się reakcji Stanów Zjednoczonych i skojarzenia z zatopieniem „Lusitanii” podczas poprzedniej wojny.
Bilans do północy: sojusz działa prawnie, Niemcy zachowują inicjatywę w Polsce
Sześć teatrów trzeciego dnia
od 11.00 i 17.00
Wielka Brytania i Francja przeciw Niemcom
Zmienia się strategiczny wymiar konfliktu, lecz nie rozpoczyna się jeszcze wielka ofensywa lądowa.
noc 3/4 września
Armia „Modlin” unika oskrzydlenia
20 Dywizja Piechoty opuszcza linię, której Niemcy nie zdołali w całości przełamać frontalnie.
dzień 3
Część armii przebija się ku Wiśle
Wybrzeże zostaje odcięte, ale ocalałe oddziały będą jeszcze zdolne do reorganizacji i walki.
3 września
Hel walczy bez „Wichra” i „Gryfa”
Trwają obrona lądowa i działania okrętów podwodnych, lecz przewaga Luftwaffe ogranicza swobodę floty.
3 września
Borowskie Góry i odwrót Armii „Kraków”
Niemiecka 10 Armia utrzymuje nacisk na kierunku Piotrkowa, a polskie oddziały południowe cofają się ku Krakowowi i Dunajcowi.
wieczór
„Athenia” tonie z cywilami
Pierwszy zatopiony statek pasażerski zapowiada globalny, morski wymiar konfliktu.
Największe zwycięstwo 3 września było polityczne: Hitler nie zdołał odizolować Polski i powtórzyć scenariusza bezkarnego rozbioru Czechosłowacji. Największa porażka była operacyjna: niemieckie armie nadal mogły koncentrować wysiłek w Polsce, a poszczególne polskie zgrupowania rozpoczynały odwrót, zanim pomoc Zachodu przybrała postać odczuwalną na froncie.
Polska zyskała sojuszników w wojnie, ale straciła kolejne pozycje graniczne
Wieczorem 2 września Londyn i Paryż wciąż negocjowały formę ultimatum. Wieczorem 3 września były już w stanie wojny z Niemcami. W tym samym czasie Armia „Modlin” otrzymała rozkaz opuszczenia Mławy, Armia „Pomorze” ratowała resztki z korytarza, a polska flota nawodna na Bałtyku utraciła dwie największe jednostki.
Jutro: odwrót z pozycji granicznych stanie się ruchem całych armii
4 września kolumny Armii „Modlin”, „Pomorze” i „Kraków” będą próbowały zachować porządek pod nalotami i naporem niemieckich związków szybkich. Rozpocznie się walka nie o utrzymanie granicy, lecz o stworzenie nowego frontu na rzekach i przedpolach Warszawy. Na Zachodzie sojusznicy będą mobilizować siły, ale różnica między ich kalendarzem a tempem niemieckiego natarcia w Polsce jeszcze się powiększy.
Co warto zapamiętać
- Wypowiedzenie wojny uruchamia zobowiązania państwa, lecz nie tworzy automatycznie natychmiastowej zdolności do ofensywy. Polacy usłyszeli deklarację polityczną, zanim mogli odczuć jej skutek wojskowy.
- Pozycja mławska nie została zdobyta frontalnie. Stała się nie do utrzymania, gdy przełamanie pod Rzęgnowem i nieudany kontratak 8 Dywizji Piechoty zagroziły wyjściem Niemców na tyły 20 Dywizji Piechoty.
- Starcie pod Helem pokazało dwie prawdy jednego dnia: polska artyleria mogła odeprzeć niemieckie okręty nawodne, ale bez osłony lotniczej duże jednostki pozostające w porcie były skrajnie narażone.
- Historia wydarzeń bydgoskich wymaga równoczesnego uznania niemieckiej akcji zbrojnej, śmierci niewinnych ludzi podczas polskiej reakcji oraz późniejszej manipulacji propagandowej i okupacyjnego odwetu.
Źródła
- 3 września 1939 (niedziela) — kalendarium – Instytut Pamięci Narodowej, Polskie miesiące
- Prime Minister’s Announcement — stan wojny z Niemcami – UK Parliament, Hansard
- La drôle de guerre 1939–1940 – Chemins de mémoire, Ministère des Armées
- 86. rocznica Bitwy pod Mławą – Mazowiecki Urząd Wojewódzki
- Mława — bitwa i odwrót 20 Dywizji Piechoty – Urząd Miasta Mława
- Kampania polska — mapa interaktywna – Zintegrowana Platforma Edukacyjna
- Zatopienie OORP „Wicher” i „Gryf” – Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni
- Podniesienie bandery na ORP „Gryf” — działania okrętu we wrześniu 1939 – Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni
- Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 roku w świetle dokumentów – Instytut Pamięci Narodowej
- Zbrodnia pomorska 1939 – Przystanek Historia, Instytut Pamięci Narodowej
- Merchant Navy ships’ records — ostatnia karta ruchu SS „Athenia” – The National Archives, Wielka Brytania
- Michael McShane’s Life Jacket — zatopienie SS „Athenia” – The National WWII Museum
- People of Warsaw under GB Embassy 3.09.1939 — fotografia otwierająca – Wikimedia Commons
- Demonstracja pod ambasadą Francji w Warszawie 3 września 1939 — fotografia – Wikimedia Commons
- Bitwy Polskiego Września – Apoloniusz Zawilski, Nasza Księgarnia, 1972
- Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku – Marian Porwit, Czytelnik
Kampania 1939. Dzień po dniu
Sebastian Baryś
Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.
