USS Oriskany (CV-34). Ostatni Essex, od Korei do dna zatoki
Ostatni ukończony Essex czekał na wejście do służby do 1950 roku i stał się wzorem modernizacji całej klasy. Nad Koreą jego pilot Royce Williams stoczył utajnioną na pół wieku walkę z siedmioma radzieckimi MiG-ami. W Wietnamie z jego pokładu startowali po raz ostatni przed niewolą James Stockdale i John McCain, a pożar w 1966 roku zabił 44 ludzi. Dziś leży na dnie Zatoki Meksykańskiej jako największa sztuczna rafa świata.
Z tej publikacji dowiesz się:
- 01Oriskany był ostatnim ukończonym Essexem. Budowę przerwano w 1946 roku przy 85 procentach, a gdy ją wznowiono, okręt stał się prototypem powojennej modernizacji całej klasy. Do służby wszedł dopiero we wrześniu 1950 roku.
- 0218 listopada 1952 roku jego pilot Royce Williams stoczył nad Koreą 35-minutową walkę z siedmioma radzieckimi MiG-ami. Sprawę utajniono na pół wieku, a Medal Honoru Williams dostał w lutym 2026 roku.
- 03Z jego pokładu wystartowali do ostatnich lotów przed niewolą James Stockdale w 1965 roku i John McCain w 1967 roku. 26 października 1966 roku pożar od magnezowej flary zabił na okręcie 44 ludzi, w większości pilotów.
- 04W 2006 roku marynarka zatopiła go w Zatoce Meksykańskiej jako sztuczną rafę. Jest największym okrętem, jaki kiedykolwiek celowo zatopiono w tym celu.
Oriskany w drodze na zachodni Pacyfik 23 czerwca 1967 roku, z pokładem kątowym i zabudowanym dziobem. Z tej tury nie wrócił między innymi komandor podporucznik John McCain.
Ostatni Essex czekał na ukończenie cztery lata i wszedł do służby jako okręt innej epoki. Przez ćwierć wieku walczył w Korei i Wietnamie, stracił w pożarze 44 ludzi i wysyłał w bój pilotów, o których pisały później podręczniki historii. Skończył inaczej niż wszystkie jego siostry: nie na złomowisku, tylko na dnie Zatoki Meksykańskiej.
Essex, na który trzeba było poczekać
Nazwę Oriskany dostał najpierw kadłub w Quincy, który przy położeniu stępki w 1942 roku przemianowano na Wasp, o czym pisaliśmy w odcinku 21. Stępkę CV-34 położono 1 maja 1944 roku w stoczni marynarki na Brooklynie, a zwodowano go 13 października 1945 roku, już po wojnie. 22 sierpnia 1946 roku, przy 85 procentach gotowości, budowę wstrzymano.
W sierpniu 1947 roku marynarka postanowiła dokończyć okręt według nowego projektu SCB-27, przygotowanego pod cięższe samoloty odrzutowe. Oriskany rozebrano z powrotem do 60 procent. Dostał mocno wzmocniony pokład lotniczy, silniejsze windy i katapulty hydrauliczne, nowe liny hamujące, przebudowaną nadbudówkę i bąble na burtach, które poprawiały stateczność i mieściły więcej paliwa lotniczego. Zdjęto mu wieże dział na pokładzie. Był wzorem dla modernizacji czternastu innych Essexów. Do służby wszedł 25 września 1950 roku.
Uroczystość wejścia Oriskany do służby w stoczni na Brooklynie 25 września 1950 roku. Maszt okrętu leży jeszcze na nabrzeżu.
Oriskany u wybrzeży Nowego Jorku 6 grudnia 1950 roku, w pierwszym rejsie. Nadbudówka i pokład różnią się już od wojennych Essexów.
Pierwszy rejs zagraniczny odbył w 1951 roku na Morze Śródziemne. W 1952 roku przeszedł na Pacyfik, opływając Amerykę Południową przez przylądek Horn, z postojami w Rio de Janeiro, Valparaíso i Limie.
35 minut Royce’a Williamsa
Pod koniec października 1952 roku Oriskany dołączył do TF 77 u wybrzeży Korei. 18 listopada czwórka Pantherów z dywizjonu VF-781 patrolowała nad zespołem w pobliżu granicy radzieckiej, gdy radar wykrył siedem MiG-ów-15. Dwaj z Amerykanów musieli zawrócić na okręt. Porucznik Royce Williams, któremu został tylko skrzydłowy, wziął na siebie całą siódemkę i walczył z nią 35 minut. Według dziennika „San Diego Union-Tribune” była to prawdopodobnie najdłuższa walka powietrzna w historii US Navy. Zestrzelił cztery i trafił dwa kolejne. Wrócił bez amunicji i bez hydrauliki, a w jego Pantherze naliczono 263 dziury.
Panther z dywizjonu VF-781 ląduje na Oriskany u wybrzeży Korei 15 listopada 1952 roku, trzy dni przed walką Williamsa. Za sterami wymieniony pilot z kanadyjskiej marynarki, porucznik Joseph MacBrien.
MiG-ami latali piloci radzieckiego lotnictwa marynarki. Związek Radziecki oficjalnie nie walczył w Korei, więc władze, łącznie z prezydentem Eisenhowerem, postanowiły sprawę ukryć. Walkę usunięto z dokumentów, a Williamsowi zaliczono oficjalnie jedno zestrzelenie i jedno uszkodzenie, za co w 1953 roku dostał Srebrną Gwiazdę. Przysięgi milczenia dotrzymał tak skutecznie, że nie powiedział o niej nawet żonie. Po upadku ZSRR radzieckie archiwa potwierdziły, że z czterech MiG-ów, które weszły w walkę, do bazy wrócił jeden. Zginęli kapitan Bielakow oraz porucznicy Pachomkin i Wandajew.
MiG-15 zestrzelony przez myśliwiec marynarki nad Koreą. Odbitka nosi datę 17 marca 1953 roku, gdy marynarka nie zgłaszała zestrzeleń. Według opisu Commons może to być jeden z MiG-ów strąconych przez VF-781 18 listopada 1952 roku.
Williams służył w marynarce do 1980 roku, w Wietnamie dowodził skrzydłem lotniczym na Kitty Hawk. W 2023 roku jego Srebrną Gwiazdę podniesiono do Krzyża Marynarki Wojennej, a 24 lutego 2026 roku, jako 100-latek, odebrał Medal Honoru podczas orędzia o stanie państwa. Jest ostatnim żyjącym kawalerem tego odznaczenia z wojny koreańskiej.
Oblodzone stanowisko działa na Oriskany u wybrzeży Korei, zima 1952-1953.
Tura koreańska trwała do kwietnia 1953 roku. 6 marca bomba zerwana z Corsaira wybuchła na pokładzie, zabijając trzech ludzi. W 1954 roku okręt zagrał w filmie „Mosty na Toko-Ri” fikcyjny lotniskowiec Savo Island. W latach 1957-1959 przeszedł w San Francisco modernizację SCB-125A: dostał pokład kątowy, zabudowany dziób i katapulty parowe, a drewniany pokład zastąpiono aluminiowym. W 1961 roku jako pierwszy lotniskowiec dostał komputerowy system dowodzenia NTDS.
Oriskany koło stoczni w San Francisco 27 kwietnia 1959 roku, po modernizacji SCB-125A.
Wietnam i komandor Stockdale
Od 1965 roku Oriskany odbył u wybrzeży Wietnamu siedem tur. W pierwszej, od maja do grudnia 1965 roku, jego 16 Skrzydło Lotnicze wykonało ponad 12 tysięcy lotów i zrzuciło prawie 10 tysięcy ton bomb. Dowodził nim komandor James Stockdale, ten sam, który rok wcześniej krążył nad Zatoką Tonkińską, o czym pisaliśmy w odcinku 17. 9 września 1965 roku jego Skyhawk został trafiony nad Wietnamem Północnym. Stockdale wyskoczył nad gęsto zaludnionym terenem i od razu dostał się do niewoli, z której wrócił 12 lutego 1973 roku.
Katapulta wyrzuca Skyhawka dywizjonu VA-163 z Oriskany u wybrzeży Wietnamu 30 sierpnia 1966 roku, dwa miesiące przed pożarem.
Pożar 26 października 1966
Rano 26 października 1966 roku okręt stał na Yankee Station, stanowisku lotniskowców w Zatoce Tonkińskiej. W magazynku amunicji przy pierwszym hangarze marynarz przenosił magnezowe flary oświetlające. Jedna zapaliła się przypadkowo. Przestraszony, wrzucił ją z powrotem do magazynku, zamiast za burtę. Flara, paląca się w temperaturze około 3000 stopni Celsjusza, zapaliła około 700 innych. Wybuch wyrwał stalowe grodzie, zabił na miejscu pięciu ludzi i podpalił dwa śmigłowce.
Oriskany w ogniu 26 października 1966 roku. Dym wydobywa się z pierwszego hangaru.
Dym wdarł się do wentylacji i kajut w przedniej części okrętu, gdzie spali piloci, którzy kilka godzin wcześniej wrócili z nalotów nad Wietnam. Wielu z nich udusiło się w kabinach. Marynarze wyrzucali za burtę bomby leżące w zasięgu ognia, odciągali samoloty, polewali wodą amunicję i zbiorniki paliwa, a zespoły w aparatach tlenowych wynosiły ludzi z rozgrzanych korytarzy. Gaszenie trwało kilka godzin. Zginęło 44 ludzi, według DANFS 35 oficerów, w większości pilotów, i 8 marynarzy, a 38 zostało rannych. Na pomoc przysłano lekarzy z lotniskowców Constellation i Franklin D. Roosevelt.
Przednia część pokładu lotniczego w czasie gaszenia pożaru.
Hangar Oriskany po ugaszeniu pożaru. Zdjęcie z kroniki rejsu z 1966 roku.
Śledztwo wykazało, że jedna flara na tysiąc mogła zapalić się przy wstrząsie. Pięciu członków załogi postawiono przed sądem wojennym i wszystkich uniewinniono. Marynarka zmieniła konstrukcję flar na bezpieczniejszą. Dziewięć miesięcy później Oriskany wysłał lekarzy na lotniskowiec Forrestal, gdzie pożar zabił 134 ludzi.
Pogrzeb na morzu komandora podporucznika Omara Forda, jednej z ofiar pożaru, na Oriskany 6 listopada 1966 roku, w drodze do San Diego.
Rok później: McCain
Latem 1967 roku na Forrestalu służył komandor podporucznik John McCain, wnuk admirała, który dowodził zespołami szybkich lotniskowców w 1945 roku. W czasie tamtego pożaru pomagał wyrzucać bomby za burtę. Gdy Forrestal popłynął do remontu, McCain zgłosił się do dywizjonu VA-163 na Oriskany, w którym po pożarze i stratach brakowało pilotów. 26 października 1967 roku, dokładnie rok po pożarze, w 23. locie bojowym, jego Skyhawka trafiła nad Hanoi rakieta przeciwlotnicza. McCain był w niewoli do marca 1973 roku, później przez ponad 30 lat zasiadał w Kongresie.
Tura z lat 1967-1968 była dla 16 Skrzydła Lotniczego najtragiczniejsza. Straciło ono połowę samolotów, 29 w walce i 10 w wypadkach, 20 pilotów zginęło, a 9 dostało się do niewoli. Była to być może najwyższa stopa strat skrzydła lotniczego marynarki w całej wojnie.
Ostatni Essex na linii
Od 1969 roku Oriskany latał z 19 Skrzydłem Lotniczym, najpierw z Crusaderami i Skyhawkami, od 1970 roku z Corsairami II. Atakował szlak Ho Szi Minha w Laosie, w listopadzie 1970 roku wysłał samoloty dywersyjne w czasie rajdu na obóz jeniecki Son Tay, a w grudniu 1972 roku uczestniczył w „bożonarodzeniowych bombardowaniach” Linebacker II. Ostatnia tura, zakończona w marcu 1973 roku, trwała rekordowe 169 dni na linii. Za Wietnam okręt dostał dziesięć gwiazd bojowych.
Oriskany w 1972 roku, w czasie ostatniej tury wietnamskiej, z Corsairami II 19 Skrzydła Lotniczego.
W marcu 1976 roku wrócił z ostatniego rejsu. We wrześniu 1976 roku wycofano go ze służby i odstawiono do rezerwy w Bremerton. W latach 80. administracja Reagana chciała go reaktywować, ale Kongres odrzucił ten pomysł ze względu na zły stan okrętu.
Oriskany przybija do nabrzeża po ostatnim rejsie, 3 marca 1976 roku.
Wielka Rafa Lotniskowcowa
W 1989 roku okręt skreślono z listy floty. Japońscy biznesmeni chcieli wystawić go w Zatoce Tokijskiej, ale zabrakło pieniędzy. W 1995 roku sprzedano go na złom, lecz firma nic nie zrobiła i w 1997 roku marynarka go odebrała. W tym czasie, zardzewiały, zagrał piekło w filmie „Między piekłem a niebem” z Robinem Williamsem. W 1999 roku odholowano go przez Cieśninę Magellana do Teksasu.
W 2004 roku marynarka postanowiła przekazać go Florydzie jako sztuczną rafę, pierwszy taki przypadek z amerykańskim okrętem wojennym. Przygotowania trwały dwa lata: trzeba było usunąć lub zabezpieczyć substancje toksyczne, a Agencja Ochrony Środowiska zgodziła się na zatopienie około 340 kilogramów polichlorowanych bifenyli w izolacji kabli dopiero po długiej analizie ryzyka.
Holowniki wyprowadzają Oriskany z Pensacoli 15 maja 2006 roku, w jego ostatni rejs.
17 maja 2006 roku, 24 mile na południe od Pensacoli, saperzy marynarki odpalili ładunki na 22 rurach wlotowych w maszynowniach. Okręt poszedł na dno rufą w dół po 37 minutach i osiadł prosto na głębokości 64 metrów. Pokład lotniczy leży dziś około 44 metrów pod powierzchnią, a szczyt nadbudówki jest w zasięgu nurków rekreacyjnych. The Times umieścił wrak wśród dziesięciu najlepszych miejsc do nurkowania wrakowego na świecie.
Oriskany tonie w Zatoce Meksykańskiej 17 maja 2006 roku.
Szczyt nadbudówki Oriskany na głębokości około 24 metrów, porośnięty przez organizmy morskie.
Oś czasu
12 wydarzeńStępka
New York Navy Yard.
Przerwa
Budowa wstrzymana przy 85 procentach.
W służbie
Jako prototyp SCB-27.
Royce Williams
35 minut walki z siedmioma MiG-ami.
SCB-125A
Pokład kątowy i katapulty parowe.
Stockdale
Zestrzelony nad Wietnamem Północnym.
Pożar
44 zabitych.
McCain
Zestrzelony nad Hanoi.
Koniec wojny
169 dni na linii w ostatniej turze.
Wycofanie
Rezerwa w Bremerton.
Rafa
Zatopiony w Zatoce Meksykańskiej.
Medal Honoru
Dla Royce’a Williamsa.
Nazwa
6 sierpnia 1777 roku pod Oriskany w dolinie rzeki Mohawk lojaliści i sprzymierzeni z Brytyjczykami Irokezi urządzili zasadzkę na milicję generała Nicholasa Herkimera, idącą na odsiecz oblężonemu Fortowi Stanwix. Była to jedna z najkrwawszych bitew wojny o niepodległość. Herkimer, śmiertelnie ranny, dowodził dalej, siedząc pod drzewem. Kampania, której częścią była ta bitwa, skończyła się kapitulacją Brytyjczyków pod Saratogą.
CV-34 był jedynym okrętem US Navy o tej nazwie. Jego dzwon okrętowy trafił do miasteczka Oriskany w stanie Nowy Jork.
Co warto zapamiętać
- Oriskany łączy dwie epoki: kadłub z czasów wojny i konstrukcję z czasów odrzutowców. To na nim sprawdzono rozwiązania, które potem dostało czternaście innych Essexów.
- Historia Royce’a Williamsa pokazuje, jak zimna wojna ukrywała własne bitwy: walkę amerykańskiego pilota z radzieckimi lotnikami utajniono, bo oficjalnie ZSRR nie walczył w Korei.
- Pożar z 1966 roku i straty 16 Skrzydła Lotniczego w 1967 roku sprawiły, że Oriskany był jednym z najciężej doświadczonych okrętów wojny w Wietnamie.
- Zatopienie jako rafa było rozwiązaniem nowym i kosztownym: przygotowania środowiskowe trwały lata, ale wrak stał się jednym z najbardziej cenionych miejsc nurkowych na świecie.
Źródła
- Oriskany (CV-34) – Naval History and Heritage Command, Dictionary of American Naval Fighting Ships, kopia w Internet Archive
- USS Oriskany – Wikipedia
- USS Oriskany fire – Wikipedia
- Royce Williams – Wikipedia
- Early life and military career of John McCain – Wikipedia
- USS Oriskany (CV-34), kolekcja fotografii – Wikimedia Commons
- Secret hero of the Navy’s greatest solo air battle is from Escondido – San Diego Union-Tribune
Lotniskowce US Navy. Okręt po okręcie
Sebastian Baryś
Na co dzień nie zajmuję się zawodowo historią, jednak pomysł stworzenia tego serwisu dojrzewał we mnie przez kilka miesięcy. Jestem pasjonatem historii, a szczególnie okresu II wojny światowej. Dorastałem na „Sensacjach XX wieku” Bogusława Wołoszańskiego, poznając je zarówno w telewizji, jak i w formie książek oraz audycji. Pisanie publikacji pozwala mi łączyć zamiłowanie do odkrywania przeszłości z potrzebą opowiadania o niej w sposób rzetelny, przystępny i angażujący.
